Chapter 1


Awakening And Behavior

Question: Hi, Robert. From a psychological point of view, how does awakening impact personal behavior? I remember a conversation in which you discussed a “six-year hangover” that seemed to revolve around the continuance of narcissistic behaviors by “Robert,” despite the sudden awakening experience you had.

I have listened to people describe similar experiences. One of my favorite descriptions is by an Englishman called Rupert Spira. He says that the old habits of thinking, feeling and perceiving as a separate self can go on for a lifetime, even after realizing a separate self is an illusion.

Shinzen Young, an American-born meditation teacher who has been a great influence in my thinking, awakened after living as a monk in Japan, but continued to battle with marijuana addiction and procrastination even 35 years after his shift in identity. I would never expect any sudden experience to result in instant behavior changes, but do you feel your experience may have changed your behavior in any positive ways?

Q2: Robert, you seem to be a harsh critic of religion and spirituality, including not just the ancient book religions, but also new age spirituality, neo-Advaita, and the like. Is this something you felt before awakening, or did the awakening experience result in this skepticism?

Robert: The word “awake” can be problematic even beyond the usual uncertainty about what one word or another really means. In the first place, “awakened” might seem to denote a kind of unchanging condition—a fixed state in which some person, the awakened one, remains or abides—but that is not my experience. In the second place, words like “awakened,” and “enlightened” sound rather grandiose for a perspective that seems quite natural—as natural, I’d say, as being roused from an afternoon nap and finding oneself alive and aware. So, before getting to the questions, I should clarify my usage of the word “awake.”

Whenever I think about it or notice it, I find myself here. When I say “here,” I mean at the visual center of an apparent world of sights; at the auditory center of an apparent world of sounds; at the tactile center of an apparent world of texture, etc. The entirety of that sensory information, most of which usually passes unnoticed, is assembled moment by moment into an experience of “the world.” I cannot do that assembling any more than I can digest food or circulate blood. I have no choice in the matter. When I awaken from sleep, the world is there, a seamless confection that is not my doing. Nor do I know what that world “really” is or from whence my experience of it comes.

Inasmuch as I neither make the world nor, despite the dogmas of religion and spirituality, know anything at all about its source, I do not know and cannot know what “I”—a feature of that world—am either.

So for me, awakening means the end of “spirituality” in the face of the undeniable understanding that all conjecture on the subject of “myself” falls short—must fall short—of actually explaining anything. In each moment, I find myself here as an apparent focus of awareness without ever having chosen to be here, without knowing what I “really” am, and without needing to know. I am well aware that what I see and feel is a concoction of some sort or another, but this world is the world I have, and so I, an apparent constituent of this world of mine, live in it and with it—not in a world of conjecture, supposition, and mysticism about ultimate matters, but here and now. That is what I mean by “awake.”

I heard Rupert Spira on the radio once. He seemed to speak both factually and humbly about his experience of awakening—both good signs in my book. As you know, I underwent an abrupt shift of focus that left me speechless for a time, able only to sit on the floor naked, laughing. I laughed on seeing that the joke was on me: “This is obvious. This has always been here. How could I have missed this?” I laughed too, I suppose, with relief at the sudden liberation.

I have discussed the aftermath of that happening, which involved the difficulty of reconciling the split between the mysterious, unknown “myself,” and the ordinary, conventional person whose self-centered point of view and normally neurotic personality seemed just about par for the course. That split had to be reconciled because both figures were living in the same body and using the same mouth to speak with.

I don’t recall mentioning a six-year hangover, but I suppose that refers to a serious illness I contracted in 1990, just around six years after the initial breakthrough about which you are asking. That illness struck hard just on the eve of the opening of an exhibition and book signing about which I had been feeling inflated and self-important. In the event, I was too ill to make it to the opening. Missed the whole enchilada.

During the ensuing months of anguish and recovery, I came to see that despite the abrupt experience of awakening, which felt entirely real and undeniable, I still harbored an out-and-out egotism about my work as an artist, as if I were the doer of that work, although I knew quite well that “ego-I” was not a doer of anything. So there it was in stark clarity—the split.

As I assume Rupert and Shinzen were saying, one can be aware of the limitations of the ordinary “myself,” and yet somehow—as if pulling the wool over one’s own eyes on the emotional level—forget, and so fall back into imagining at times that one has control of faculties such as willing and deciding—faculties that one has already seen are nonexistent. It is not enough, apparently, to “awaken.” The awakening then must be absorbed by sectors of personality that might be slow to catch on, isolated as they are by the habits and demands of self-interest. Seekers of enlightenment seem often to imagine that awakening will mean the sudden and absolute annihilation of the “personal self,” but that is not my experience. Awakening, I say, never ends, and neither does personality.

Personality! No one gets to choose the one she or he must live with, any more than we get to choose our bodies, the circumstances of our birth and upbringing, or the rest. Personality comes upon us like fate, and is expressed and lived out naturally. In my understanding, the only modifications to this automatic expression arrive via outside influences. Changes happen along with the “doings” of the entire universe, not in obedience to the wishes of an apparent “decider.” What, after all, makes the supposed decider want to change in the first place? Where does that wish come from?

For me, an apparent personal self is still present, but has lost the authority of its judgments, certainties and pet beliefs. Gone too is the usual intense identification with personal history and autobiography as if one owned the past, or at least one’s little piece of it. I don’t mean that I cannot remember erstwhile experiences, but that they have lost their power to affect and condition the present. If I speak of bygones, it feels as if speaking about someone else entirely.

Without its certainties and habitual attachment to self-fulfillment, and self-justification, the personal self has nowhere very solid to perch. If there is anger, it lasts only a moment. If there is lust, it lasts only for a moment. Such feelings are neither rationalized and explained by reference to the past, nor sustained by weaving them into a story one imagines will continue onward into a visualized future. For me, feelings are not connected up in that way. One really does live at all times only here and now, not by choice, but just because that’s the way it is.

No one has found words adequate to explain this, or at least I have never come across any. D.T. Suzuki said that, “enlightenment is like everyday consciousness but two inches off the ground.” As I said earlier, the word “enlightenment” seems too cut and dried for my taste. Nevertheless, Suzuki’s is not too bad an image, capturing as it does both the ordinariness of the entire business as well as the feeling of treading lightly in this world of quotidian matters, which just are what they are, when they are, no matter what anybody thinks about it.

Regarding reconciliation of the split between the socially constructed person and moment-by-moment awakeness, those with a religious background sometimes approach that matter by means of reference to tradition. For an awakening Christian, for example, the experience I call choicelessness (things are as they are and cannot, in this moment, be different) might be exemplified by the words, “Forgive them Lord for they know not what they do” (forgive them because they have no choice).

However, understanding awakening in terms of the jargon and symbology of one’s traditional upbringing is one thing, but emulating a supposedly holy or saintly attitude, or taking up some religious idea with expectations that such imitation will lead to awakening, is quite another. The latter is, I say, a vain hope indeed. Following others will not lead to seeing myself and the world as the mystery they are. Quite the opposite. Awakening is when you don’t follow.

I know that some seekers, both East and West, aspire to find salvation or liberation by attempting to self-realize according to their existing concepts of a supreme being—a kind of Imitatio Dei—but to me that kind of “salvation” looks like self-hypnosis, not awakening.

From my perspective, deciding and choosing operate, if at all, only within a limited area that is more fictional than real. If one sees that nothing like free will actually exists, the capacity to accuse, blame, and reproach just disappears. No choice implies no blame. That is forgiveness. Not that anyone chooses to forgive, or decides to forgive.

Skepticism is not the right word for my apathy toward religion and spirituality. Having seen the emptiness of supposed answers to ultimate questions, I view those answers as elements in the domain of unsubstantiated magical thinking. Magical thinking holds no interest for me—none. I don’t know if a conscious, overarching principle or so-called “supreme being” exists or not, and I don’t care. I know what I know right now from this present perspective, and that is precious little.

I know nothing about ultimate matters: nothing about submission to the will of God, as in Christianity and Islam; nothing about realizing one’s identity with Brahman, as in Hinduism; nothing about what happens when you die, and nothing about how all of this got here—none of it. All I know is the constantly changing flow of perceptions, feelings, and thoughts in this stream of consciousness, including the habitual, recurrent thought called “myself.” And I know that the perceived myself is neither making that stream, nor standing apart from it.

Spiritual believers of many stripes assert, with unwarranted certainty, that a supreme being does stand apart from that stream. That supposedly conscious being, whether the Brahman of Hinduism, or the God of Christianity, Islam, and Judaism, is claimed to be permanent, eternal, and boundless. But in my own heart I do not know if anything is permanent, or even what “permanent” would mean in the vastness of this universe—even that small part of it of which we are actually aware. I have no reason to believe in anything permanent. Nor do I doubt it. I simply do not know, and that “not-knowing” is part and parcel of what I consider “awake.”

To put this in simplest terms, so far as any of us knows, no one is making this stream of consciousness—the river of perceptions, feelings, and thoughts that in each moment is “myself.” You can tell yourself that “God” is making that stream, but hanging a name on the incomprehensible does nothing to explicate or illuminate the actual, front-and-center mystery of aliveness—the astounding fact of being at all, prior to concepts about the supposed source of this aliveness.

Whether a supreme being exists or not is beside the point anyway. Regardless of what you believe or disbelieve, undeniably, here you are. Each moment is unique in its suchness—its essential character—come and gone like a lightning flash. Who knows what, if anything, is creating that suchness? We are here without knowing. Each moment is what it is when it is, isn’t it?

The uncritical embrace of ideas found in supposedly numinous scripture, gleaned from presumably expert testimony, or born of the marriage between psychological need and conjecture, is called “faith.” I am way down the road from anything like that. From my perspective, faith is just another word—a better sounding one—for credulity. In awakening, one sees that concepts about ultimate matters are only passing thoughts in changeful human minds, not “Truth.”

The stream of consciousness isn’t called a stream for nothing; it never stops flowing. You may wish to keep on believing what you believe right now, but clinging to ideas—including ideas about who and what you are—does not mean that you get to keep them. That’s what Heraclitus meant when he famously said, “everything changes and nothing remains still, and you cannot step twice into the same stream.”

Conjecture and supposition may cut some ice in day-to-day affairs, but cannot be applied usefully to ultimate matters. Who cares what someone claims might be, could be, or even is the “substrate” of reality or the “first cause” of all we see? All of that can be debated and denied, but one cannot deny this moment and all it contains. Perhaps there is no “first cause.” Must there be a first cause for this to be here?

If someone finds enjoyment or meaning in religious practice, fine by me. I don’t walk through this world criticizing. But since you are asking about my experience, I must reply that “spirituality” has nothing to do with it, and the embrace of unsubstantiated spiritual beliefs, far from providing a path to comprehension, more often seems to impede it.

When a famous guru tells you that, “you are not the mind,” what could that possibly mean? Why should you believe such a statement? If the guru is charismatic, or has many followers, does that make the statement true? If the statement just appeals to you in some way, does that make it true? Is there really a “you” that is not mind, but can somehow understand words, judge them to be true and deem the speaker of them to be “enlightened,” and consequently an infallible horse’s mouth? Or is “you are not the mind” just another idea in mind that you take on faith or because you like the way it sounds?

I have not a flyspeck of interest in beliefs, conjectures, or faith of any stripe, not because one belief or another has been proven wrong or because I am an atheist or a materialist, but because this moment is sufficient unto itself without my needing to believe anything.

Sometime during my slow recovery from the illness that showed me the split between the undefinable mystery-self and the conventional ego-self, I lost the desire to continue my career in the art world. I was tired of the vanity and the overblown self-promotion on all sides, was put off by the company of all but a very few artists, and often had to drink to excess before being able to attend the openings of my exhibitions. Now I was done. I went back to school, obtained a doctorate in psychology, and began my work as a psychotherapist. So I suppose that is a change in behavior, if that is what you meant.

Nowadays, I would say, none of this presents even the slightest difficulty. Like any other person I have a story and a personality, not chosen, but imposed by nature and nurture. It is what it is. No one is to blame, and I’m not judging.

Ontwaken en persoonlijk gedrag

[1]Vraag: Hallo Robert. Welke invloed heeft ontwaken, vanuit psychologisch oogpunt, op persoonlijk gedrag? Ik herinner me een gesprek waarin je een 'zesjarige kater' besprak die leek te draaien rond het voortduren van narcistisch gedrag door 'Robert', ondanks jouw plotselinge ontwakingservaring.

[2]Ik heb naar verhalen geluisterd van mensen met soortgelijke ervaringen. Een van mijn favoriete beschrijvingen is van een Engelsman genaamd Rupert Spira. Hij zegt dat de oude gewoonten van denken, voelen en waarnemen als een afgescheiden zelf een leven lang kunnen voortduren, zelfs nadat je je gerealiseerd hebt dat een afgescheiden zelf een illusie is.

[3]Shinzen Young, een in Amerika geboren meditatieleraar die een grote invloed op mijn denken heeft gehad, ontwaakte nadat hij als monnik in Japan had geleefd, maar bleef zelfs 35 jaar na zijn ontwaken vechten tegen marihuanaverslaving en uitstelgedrag. Ik verwacht niet dat een plotselinge ontwakingservaring resulteert in onmiddellijke gedragsveranderingen, maar heb jij het gevoel dat jouw ervaring je gedrag op een positieve manier heeft veranderd?

[4]Vraag 2: Robert, je lijkt een harde criticus te zijn van religie en spiritualiteit, waaronder niet alleen de oude boekreligies, maar ook new age-spiritualiteit, neo-Advaita en dergelijke. Is dit iets wat je al voelde voor het ontwaken, of resulteerde de ontwakingservaring in deze scepsis?

[5]Robert: Het woord 'ontwaakt' kan problematisch zijn, zelfs buiten de gebruikelijke onzekerheid over wat het ene of het andere woord werkelijk betekent. Ten eerste lijkt 'ontwaakt' misschien een soort onveranderlijke toestand aan te duiden - een permanente toestand waarin een persoon, de ontwaakte, blijft of verblijft - maar dat is niet mijn ervaring. Ten tweede klinken woorden als 'ontwaakt' en 'verlicht' nogal grandioos voor een perspectief dat heel natuurlijk lijkt – net zo natuurlijk, zou ik zeggen, als wakker worden uit een middagdutje en jezelf levend en bewust aantreffen. Dus, voordat ik de vragen beantwoord, moet ik mijn gebruik van het woord 'ontwaakt' verduidelijken.

[6]Telkens als ik erover nadenk of het opmerk, vind ik mezelf hier. Als ik 'hier' zeg, bedoel ik in het visuele centrum van een klaarblijkelijke wereld van beelden; in het auditieve centrum van een klaarblijkelijke wereld van geluiden; in het tactiele centrum van een klaarblijkelijke wereld van textuur, enz. Het geheel van die zintuiglijke informatie, waarvan het merendeel meestal onopgemerkt blijft, wordt van moment tot moment samengevoegd tot een ervaring van 'de wereld'. Ik kan dat samenvoegen net zo min doen dan ik voedsel kan verteren of bloed kan laten circuleren. Ik heb hierin geen keus. Als ik uit mijn slaap ontwaak, is de wereld daar, een naadloze vervaardiging die niet van mijn hand is. Ik weet ook niet wat die wereld 'werkelijk' is noch waar mijn ervaring ervan vandaan komt.

[7]Voor zover ik de wereld noch maak, noch, ondanks de dogma's van religie en spiritualiteit, ook maar iets weet over haar oorsprong, weet en kan ik ook niet weten wat 'ik' — een aspect van die wereld — ben.

[8]Dus voor mij betekent ontwaken het einde van 'spiritualiteit' in het licht van het onmiskenbare begrip dat alle gissingen over het onderwerp 'ikzelf' tekortschieten - moeten tekortschieten - om daadwerkelijk iets te verklaren. Op elk moment vind ik mezelf hier als een klaarblijkelijke focus van bewustzijn zonder er ooit voor gekozen te hebben om hier te zijn, zonder te weten wat ik "werkelijk" ben, en zonder dat ik het hoef te weten. Ik ben me er terdege van bewust dat wat ik zie en voel op de een of andere manier gefabriceerd is, maar dit is de wereld die ik waarneem, en dus leef ik, een klaarblijkelijk bestanddeel van deze wereld van mij, in de wereld en met de wereld - niet in een wereld van vermoedens, veronderstellingen en verholen ultieme zaken, maar hier en nu. Dat is wat ik bedoel met 'ontwaakt'.

[9]Ik hoorde Rupert Spira een keer op de radio. Hij leek zowel objectief als nederig te spreken over zijn ontwakingservaring - beide een goed teken wat mij betreft. Zoals je weet, onderging ik een abrupte verschuiving van focus waardoor ik een tijdlang sprakeloos was, enkel in staat om naakt op de grond te zitten lachen. Ik moest lachen toen ik zag dat de grap over mij ging: “Dit is onmiskenbaar. Dit is altijd hier geweest. Hoe heb ik dit kunnen missen?” Ik lachte ook, denk ik, van opluchting bij deze plotselinge bevrijding.

[10]Ik heb gesproken over de nasleep van die gebeurtenis, en over de moeilijkheid om de splitsing tussen het mysterieuze, onbekende 'ik' en de gewone, conventionele persoon wiens egocentrische standpunt en normaal neurotische persoonlijkheid evident waren, te verzoenen. Die splitsing moest worden verzoend omdat beide figureerden in hetzelfde lichaam en dezelfde mond gebruikten om mee te praten.

[11]Ik kan me niet herinneren dat ik een kater van zes jaar heb genoemd, maar ik veronderstel dat dat verwijst naar een ernstige ziekte die ik in 1990 opliep, ongeveer zes jaar na de eerste doorbraak waar je vraag over ging. Die ziekte sloeg hard toe net aan de vooravond van de opening van een tentoonstelling en signeersessie waarover ik me nogal gewichtig en zelfbelangrijk had gevoeld. Uiteindelijk was ik te ziek om naar de opening te gaan en heb ik het hele gebeuren gemist.

[12]Tijdens de daaropvolgende maanden van hevig lijden en herstel, kwam ik tot de ontdekking dat ik, ondanks de abrupte ervaring van het ontwaken, dat volkomen echt en onmiskenbaar aanvoelde, nog steeds een uitgesproken zelfgenoegzaamheid koesterde ten aanzien van mijn werk als kunstenaar, alsof ik de doener van dat werk zou zijn, hoewel ik heel goed wist dat 'ego-ik' nooit een doener geweest was. Daar was het dan, duidelijk uitgelijnd — de splitsing.

[13]Zoals ik aanneem dat Rupert en Shinzen zeiden, kan men zich bewust zijn van de beperkingen van het gewone 'ik' en toch op de een of andere manier — alsof men op emotioneel niveau zichzelf een rad voor ogen draait — dit vergeten, en zo terugvallen zich te verbeelden dat men wel nu en dan controle heeft over vermogens als willen en beslissen — vermogens waarvan men al gezien heeft dat ze niet bestaan. Het is blijkbaar niet genoeg om te 'ontwaken'. Het ontwaken moet vervolgens worden geabsorbeerd door delen van de persoonlijkheid die wellicht slechts langzaam aanhaken, omdat ze geïsoleerd zijn door gewoonten en eisen van eigenbelang. Zoekers naar verlichting lijken zich vaak voor te stellen dat ontwaken de plotselinge en absolute vernietiging van het 'persoonlijke zelf' met zich zal meebrengen, maar dat is niet mijn ervaring. Ontwaken, zeg ik, eindigt nooit, en persoonlijkheid ook niet.

[14]Persoonlijkheid! Niemand kan kiezen met welke persoonlijkheid hij of zij moet leven, net zomin als wij ons lichaam, de omstandigheden van onze geboorte en opvoeding, en al het overige, kunnen kiezen. Persoonlijkheid komt over ons als het lot en wordt op natuurlijke wijze uitgedrukt en beleefd . Naar mijn mening komen de enige wijzigingen aan deze automatische expressie tot stand door invloeden van buitenaf. Veranderingen gebeuren samen met het 'doen' van het hele universum, en niet in gehoorzaamheid aan de wensen van een schijnbare 'beslisser'. Wat zorgt er tenslotte in de eerste plaats voor dat de veronderstelde beslisser wil veranderen? Waar komt die wens vandaan?

[15]Voor mij is een ogenschijnlijk persoonlijk zelf nog steeds aanwezig, maar het heeft de macht van zijn oordelen, zekerheden en favoriete overtuigingen verloren. Weg is ook de gebruikelijke, intense identificatie met een persoonlijke geschiedenis en autobiografie alsof je het verleden zou kunnen bezitten, of toch minstens je eigen kleine stukje daarvan. Ik bedoel niet dat ik me eerdere ervaringen niet kan herinneren, maar dat die hun vermogen hebben verloren om het heden te beïnvloeden en te conditioneren. Als ik spreek over vervlogen tijden, voelt het alsof ik over een totaal ander persoon spreek.

[16]Zonder zijn zekerheden en gebruikelijke gehechtheid aan zelfvervulling en zelfrechtvaardiging, heeft het persoonlijke zelf nergens een solide basis. Als er woede is, duurt het maar een moment. Als er lust is duurt het ook maar even. Dergelijke gevoelens worden niet gerationaliseerd en verklaard aan de hand van het verleden, noch ondersteund door ze te verweven in een verhaal waarvan je denkt dat het zich zal voortzetten in een gevisualiseerde toekomst. Voor mij zijn gevoelens niet op die manier met elkaar verbonden. Je leeft echt te allen tijde enkel hier en nu, niet uit vrije keuze, maar gewoon omdat het zo is.

[17]Niemand heeft de juiste woorden gevonden om dit uit te leggen, of ik ben ze in ieder geval nog nooit tegengekomen. D.T. Suzuki zei: "Verlichting is als alledaags bewustzijn, maar dan vijf centimeter boven de grond." Zoals ik al eerder zei, lijkt het woord 'verlichting' nogal pasklaar te zijn naar mijn smaak. Desalniettemin is het beeld dat Suzuki gebruikt niet zo slecht, omdat het zowel het gewone van het hele gebeuren vastlegt als het gevoel lichtvoetig rond te lopen in deze wereld van alledaagse zaken, die gewoon zijn wat ze zijn, wanneer ze zijn, wat iemand er ook van denkt.

[18]Wat betreft de verzoening van de splitsing tussen de sociaal geconstrueerde persoon en het moment-tot-moment ontwaakt zijn, benaderen mensen met een religieuze achtergrond die materie soms door middel van verwijzing naar traditie. Voor een ontwakende christen, bijvoorbeeld, kan de ervaring die ik keuzeloosheid noem (de dingen zijn zoals ze zijn en kunnen op dit moment niet anders zijn) worden geïllustreerd door de woorden: "Vergeef hun Heer, want ze weten niet wat ze doen" (vergeef ze omdat ze geen keus hebben).

[19]Echter, ontwaken begrijpen op basis van het jargon en de symboliek van iemands traditionele opvoeding is één ding, maar het nadoen van een zogenaamd heilige persoon of heilige houding, of het aannemen van een religieus idee met de verwachting dat een dergelijke imitatie tot ontwaken zal leiden, is iets heel anders. Dat laatste is, zeg ik, ijdele hoop. Het volgen van anderen zal er niet toe leiden dat ik mezelf en de wereld zal zien als het mysterie dat ze in feite zijn. Eerder het tegenovergestelde. Ontwaken gebeurt wanneer je niet volgt.

[20]Ik weet dat sommige zoekers, zowel oosterse als westerse, ernaar streven verlossing of bevrijding te vinden middels zelfrealisatie in overeenstemming met hun opvattingen van een opperwezen - een soort Imitatio Dei - maar mij lijkt dat soort "verlossing" zelfhypnose, en niet ontwaken.

[21]Vanuit mijn perspectief gezien functioneren het nemen van beslissingen en het maken van een keuze hoogstens binnen een beperkt gebied, dat meer fictief dan werkelijk is. Als je ziet dat er feitelijk niet zoiets bestaat als vrije wil, dan verdwijnt het vermogen om te beschuldigen, te verwijten en te berispen. Geen keuze impliceert geen schuld. Dat is wat vergeving is. Niet dat iemand ervoor kiest of besluit om te vergeven.

[22]Scepsis is niet het juiste woord voor mijn onverschilligheid ten opzichte van religie en spiritualiteit. Nu ik de leegte heb gezien van zogenaamde antwoorden op ultieme vragen, beschouw ik die antwoorden als elementen uit het domein van ongefundeerd, magisch denken. Magisch denken interesseert me niet—totaal niet. Ik weet niet of er een bewust, overkoepelend principe of zogenaamd "opperwezen" bestaat of niet, en het kan me ook niet schelen. Ik weet wat ik op dit moment weet vanuit dit perspectief, en dat is zeldzaam weinig.

[23]Ik weet niets over ultieme zaken: niets over onderwerping aan de wil van God, zoals in het Christendom en de Islam; niets over het realiseren van je identiteit met Brahman, zoals in het Hindoeïsme; niets over wat er gebeurt als je sterft, en niets over hoe dit alles hier gekomen is - niets van dat alles. Alles wat ik weet is de voortdurend veranderende stroom van waarnemingen, gevoelens en gedachten in deze stroom van bewustzijn, inclusief de gewoonlijke, steeds terugkerende gedachte die "ikzelf" wordt genoemd. En ik weet dat het waargenomen ik noch die stroom maakt, noch er los van staat.

[24]Spirituele gelovigen van allerlei pluimage beweren, met ongerechtvaardigde zekerheid, dat er een opperwezen is dat los staat van die stroom. Van dat zogenaamd bewuste wezen, of het nu het Brahman van het hindoeïsme is, of de God van het christendom, de islam en het jodendom, wordt beweerd dat het permanent, eeuwig en grenzeloos is. Maar in mijn eigen hart weet ik niet of er ook maar iets permanent is, of zelfs wat "permanent" zou kunnen betekenen in de uitgestrektheid van dit universum - zelfs niet in dat kleine deel ervan waarvan wij ons daadwerkelijk bewust zijn. Ik heb geen reden om in iets blijvends te geloven, noch twijfel ik daar aan. Ik weet het gewoon niet, en dat "niet-weten" is een essentieel onderdeel van wat ik als "ontwaakt" beschouw.

[25]Om het zo eenvoudig mogelijk te zeggen: voor zover iemand weten kan,, vervaardigt niemand deze stroom van bewustzijn—de rivier van waarnemingen, gevoelens en gedachten die op elk moment "mezelf" is. Je kunt jezelf wijsmaken dat "God" die stroom maakt, maar een naam kleven op het onbegrijpelijke doet niets om het feitelijke, onmiddellijke mysterie van levend bewustzijn—het verbazingwekkende feit dat je überhaupt bestaat, voorafgaand aan concepten over de vermeende bron van dit levende bewustzijn—te verklaren of te verlichten.

[26] Het doet er feitelijk niet toe of er nu wel of niet een opperwezen bestaat. Ongeacht wat je gelooft of niet gelooft, je kunt niet ontkennen dat jij er bent. Elk moment is uniek in zijn zodanigheid-zijn essentiele karakter- verschenen en weer verdwenen als een bliksemflits. Wie kan weten wat, als er al iets is, dat die zodanigheid creëert? We zijn hier zonder het te weten. Elk moment is wat het is wanneer het is, nietwaar?

[27]Het onkritisch omarmen van ideeën die in een zogenaamd numineus geschrift worden gevonden, of worden gesprokkeld uit getuigenissen waarvan de deskundigheid verondersteld wordt, of die voortkomen uit het huwelijk tussen psychologische behoefte en gissing, wordt "geloof" genoemd. Ik heb daar niets mee te maken. Vanuit mijn perspectief is geloof gewoon een ander woord—een beter klinkend woord—voor lichtgelovigheid. In ontwaakt zijn ziet men dat concepten over ultieme zaken slechts voorbijgaande gedachten zijn in veranderlijke menselijke geesten, en geen "Waarheid".

[28]De stroom van bewustzijn wordt niet voor niets een stroom genoemd; zij houdt nooit op met stromen. Misschien wil je blijven geloven wat je nu gelooft, maar je vastklampen aan ideeën—ook aan ideeën over wie en wat je bent—betekent niet dat je ze kunt houden. Dat is wat Heraclitus bedoelde toen hij de beroemde uitspraak deed: "Alles verandert en niets blijft stilstaan, en je kunt niet twee keer in dezelfde stroom stappen."

[29]Gissingen en veronderstellingen kunnen in de dagelijkse gang van zaken misschien wel een rol spelen, maar zijn niet bruikbaar in ultieme zaken. Wie kan het schelen wat iemand beweert wat het "substraat" van de werkelijkheid of de "eerste oorzaak" van alles wat we zien zou kunnen zijn, zou moeten zijn, of zelfs is? Dat alles kan worden besproken en ontkend, maar men kan dit moment en alles wat het bevat niet ontkennen. Misschien is er geen "eerste oorzaak". Moet er een eerste oorzaak zijn om dit hier te laten zijn?

[30]Als iemand plezier of betekenis vindt in religieuze praktijken, mij best. Ik loop niet kritiek leverend rond in deze wereld. Maar omdat je naar mijn ervaring vraagt, moet ik wel antwoorden dat "spiritualiteit" er niets mee te maken heeft, en dat het omarmen van spirituele overtuigingen die nergens op zijn gebaseerd je verder weg van begrip leiden, integendeel, het juist eerder lijkt te belemmeren.

[31]Als een beroemde goeroe je vertelt dat "je niet je geest bent", wat zou dat dan kunnen betekenen? Waarom zou je zo'n uitspraak geloven? Als de goeroe charismatisch is, of veel volgelingen heeft, maakt dat de uitspraak dan waar? Als de uitspraak je op de een of andere manier gewoon aanspreekt, maakt dat het dan waar? Is er werkelijk een "jij" die niet je geest is, maar die op de een of andere manier woorden kan begrijpen, ze als waar kan beoordelen en de spreker ervan als "verlicht" beschouwt, en dus als een onfeilbare, betrouwbare bron? Of is "jij bent niet je geest" gewoon een ander idee in je geest dat je op goed geloof aanneemt of omdat je het wel mooi vindt klinken?

[32]Ik heb geen greintje belangstelling voor overtuigingen, gissingen of welke vorm van geloof dan ook, niet omdat bewezen is dat het ene of het andere geloof niet klopt of omdat ik een atheïst of een materialist ben, maar omdat dit moment op zichzelf genoeg is zonder dat ik iets hoef te geloven.

[33]Ergens tijdens mijn langzame herstel van de ziekte die mij de splitsing liet zien tussen het ondefinieerbare mysterie-zelf en het conventionele ego-zelf, verloor ik de zin om mijn carrière in de kunstwereld voort te zetten. Ik had genoeg van de ijdelheid en de overdreven zelfpromotie aan alle kanten, werd ziek van het gezelschap van de meeste kunstenaars op een paar na, en moest vaak teveel drinken voordat ik de openingen van mijn tentoonstellingen kon bijwonen. Ik was er klaar mee. Ik ging terug naar school, behaalde een doctoraat in de psychologie, en begon mijn werk als psychotherapeut. Dus ik veronderstel dat dat een verandering in gedrag is, als dat is wat je bedoelde.

[34]Vandaag de dag, zou ik zeggen, vormt dit alles zelfs niet de geringste moeilijkheid. Zoals ieder mens heb ik een verhaal en een persoonlijkheid, niet gekozen, maar opgelegd door natuur en opvoeding. Het is wat het is. Niemand treft schuld, en ik veroordeel niemand.