Chapter 15


Love And Fear—It’s All You

I received a kind of questioning message from someone who had suffered the loss of a loved one, and presently must cope with serious medical worries of her own. While preserving anonymity, I want to share the gist, because these questions occur to so many of us.

Q: People say that what happens to you doesn’t show who you are, but how you react to what happens does.

A: From my perspective, this looks like a false dichotomy. There is not a “you,” to whom things happen. What happens is you. Your reaction is not something a “you” does. Your reaction is you. It’s all you.

I know this can be hard to understand. Long before the age of reason, by means of reward and punishment, cultural norms are foisted upon the child, wedding that child to a permanent identity called “me.” A chief aspect of that identity is the supposedly clear, unambiguous separation between myself, the doer, and what that doer does. That erroneous separation benefits the individual not at all, I say, but societies require it so that each person (“person” is a cultural designation, not a biological fact) can be held legally and socially responsible.

That apparently fixed entity — the person to whom things happen, and who then has to “be strong” or whatever—is a misconception. It is a false identity imposed upon the child from birth. “Myself,” I say, is better understood not as a fixed entity, not as a doer, not as a person, but as the entirety of perceptions, thoughts, and feelings in this very moment. Except as a social convention, there is no other “myself.” Even memories of the past or fantasies of the future, which seem to support the notion of a myself that exists outside of this moment, are only the perceptions of this moment.

Although the physical body changes constantly just like everything else, the body seems to persist in ways that perceptions, feelings and thoughts do not. Others recognize this body, and call it by name. The named body itself is regarded socially as a “person.” Because we have learned to identify “myself” as that named body and with the person others consider it to be, we may begin to imagine actually being that “person.” Then, any thought having to do with that person—with that name and form—takes on exaggerated importance, even sometimes becoming entirely obsessive.

Name is durable; it’s on your driver’s license and credit cards if you have them. It is part of your “permanent record.” Form is durable; the body that lay down to sleep is still there upon awakening. Personhood, constructed from name and form, is durable: “good old Robert.” But myself, I am saying, is not durable. Myself is a flow—a process, not a “thing.”

Consider this scenario: Little Johnny, who has been carefully and properly socialized to “behave,” does something his mother considers naughty.

“Johnny,” scolds his mother. “What are you doing? That’s not like you at all!” What does she mean “not like you?” What could be more like him than something he just did? What she means is that this latest ripple in the flow called “Johnny” does not jibe with the person she imagines her son to be or wants him to be. But the flow is a fact, whereas the person, Johnny, is fictitious—only a social construction.

Because we are so deeply conditioned socially, we fall readily into the illusion of a myself that is not a flow, but a fixed presence that persists over time, and the frequent replay of memories—including nowadays photographs, recordings, and other memorabilia—seems to confirm the existence of “myself” in the past, deepening the illusion of permanence. But an image in a photograph is not myself. It never was. The photograph portrays a body, not a self. Don’t take my word for this. Look at it. Consider it.

Perceptions, feelings, and thoughts are not objects, so they cannot be recorded by a camera. And even if the photograph seems to evoke somehow a myself who existed in the past, that myself is not here now and can never come back again.

When we look deeply into it, myself, which so many of us simply assume exists as a fixed presence, is not like that at all. Myself arises freshly in each moment as the instantaneous, transient gathering of the perceptions, feelings, and thoughts of that moment. Those perceptions, feelings, thoughts are not happening to me, nor are they mine. That flow of perceptions, feelings, and thoughts is me.

When we love another sentient being, we may intuit more easily the true impermanency of the self, for the deepest love is a continual goodbye, moment by moment. When a loved one dies, and we understand that we will never again look into those eyes, we see the depth of our attachment to name and form, even though, in our heart of hearts, we knew all along that all must pass away.

There is no proper way to respond to a loss like that. What is, is, including “my response,” and cannot be otherwise. Responding to loss is not something that an agent called myself does; the response is myself and so is the sense of loss.

Q: I wish I could feel love instead of fear, but how?

A: There never was an “instead,” and there never will be. There never was the possibility of choosing to substitute love for fear. No one can decide to feel fear, or decide to not feel it. When fear is present, fear is felt. If the fear subsides, and if the heart opens to love, no one chose that either. We may speak of choice but no one is really choosing anything. The stream of consciousness—including any thoughts about decisions and choices—is a river that just keeps flowing as it must, and that river is me, the only me I can ever know.

So, if there is to be love, it must include compassion for all of us whose fears and desires were never chosen in the first place. Compassion for the one without permanency. Compassion for the one always in flux. To me, “compassion” means comprehension without expectations.

Q: The root of my question, Robert, is this: I used to feel a kind of inner strength that now is lost, and I want to get it back again. But does inner strength really exist? Or did my pre-loss self just live in a world of naïveté so I was able to operate without fear? How do people who are faced with difficult challenges find joy in scary circumstances? I think most, if not all people, would choose joy, but how?

A: Yes, you were living in a world of naïveté along with the rest of your human brothers and sisters, and will continue to live in a world of naïveté no matter what. The relative depth of one’s naïveté may lessen, or not, but one is never fully in the know. That is the human condition. Myself never is just what it thinks it is, and never knows just what it thinks it knows.

Your pre-loss self was naïve about certain kinds of loss and pain, and what you are calling the post-loss self is naïve about other kinds of loss, and other varieties of pain. We do not know how we will feel in moments to come, or what we may experience. We do not know what we will feel even in the very next moment, to say nothing of the fantasized faraway future. Perceptions, feelings, and thoughts are revealed only moment by moment, never in advance.

This unpredictability of thought and feeling is one aspect of the impermanence that is the natural, root-level condition of human life. Impermanence is not a disease or a problem to be cured, but simply the way things are. There is no remedy — psychological, spiritual, or otherwise — for impermanency. There is no path from here to some improved future, nor any assurances at all. Except in fantasy, “future” has no existence. Future is everything we don’t know.

One does not get to choose anything, I am saying. Neither joy nor anything else. In this moment, things are as they are, and cannot be different. So when there is joy, it comes not by means of any “how,” but because joy may arise spontaneously under the strangest circumstances in ways that one might never imagine. This moment unfolds as it must, and this moment is you. I know this is hard to understand. Our early and continuing conditioning as “persons” makes it hard to understand.

There is the story of the renowned master whose students arrive to find him sitting on the rain-soaked ground in front of his house. Disheveled, mud-spattered, and naked, he is beating on an empty pot with a wooden spoon, and keening. Having known the master always as a person of utmost dignity in dress and bearing, at this spectacle the students are shocked into a long silence. Finally, the most senior student is able to speak:

“Master, what has happened?”

The old man just keeps on beating the pot and singing his keen. “Master, master,” the student says. “You have instructed us above all to sit peacefully, residing always in the calm center. Why are you carrying on like this?”

At last the master stops beating on the pot, and replies.

“Well,” he says. “Last night my wife died, and I find myself sitting here on the ground, naked, and alone, beating on a pot.”

Liefde en angst—Je bent het allemaal

[1]Ik ontving een soort vragend bericht van iemand die het verlies van een dierbare had geleden, en die thans zelf met ernstige medische zorgen te kampen heeft. Zonder de anonimiteit in het gedrang te brengen, wil ik de kern ervan met jullie delen, omdat deze vragen bij zo velen van ons opkomen.

[2]V: Men zegt dat wat je overkomt niet laat zien wie je bent, maar hoe je reageert op wat er gebeurt wel.

[3]A: Vanuit mijn perspectief lijkt dit op een valse tweedeling. Er is geen "jij" aan wie de dingen gebeuren. Wat er gebeurt, dat ben je. Je reactie is niet iets wat een "jij" doet. Je reactie ben je. Jij bent het allemaal.

[4]Ik weet dat dit moeilijk te begrijpen kan zijn. Lang voordat het kind de jaren des onderscheids bereikt, worden culturele normen door middel van beloning en straf aan het kind opgedrongen, waardoor dat kind zich verbindt met een permanente identiteit die "ik" genoemd wordt. Een belangrijk aspect van die identiteit is de veronderstelde duidelijke, ondubbelzinnige scheiding tussen mijzelf, de doener, en wat die doener doet. Die foutieve scheiding komt het individu helemaal niet ten goede, zeg ik, maar samenlevingen hebben haar nodig om elke persoon ("persoon" is een culturele aanduiding, geen biologisch feit) wettelijk en sociaal verantwoordelijk te kunnen houden.

[5]Die schijnbaar vaste entiteit - de persoon aan wie dingen gebeuren, en die dan "sterk moet zijn" of wat dan ook - is een misvatting. Het is een valse identiteit die vanaf de geboorte aan het kind wordt opgelegd. "Mezelf", zeg ik, kan beter begrepen worden, niet als een vaste entiteit, niet als een doener, niet als een persoon, maar als het geheel van waarnemingen, gedachten en gevoelens in dit moment. Behalve als een sociale conventie, is er geen ander "ik". Zelfs herinneringen aan het verleden of fantasieën over de toekomst, die de notie lijken te ondersteunen van een ik die buiten dit moment bestaat, zijn slechts de percepties van dit moment.

[6]Hoewel het fysieke lichaam net als al het andere voortdurend verandert, lijkt het lichaam te blijven bestaan op een manier die percepties, gevoelens en gedachten niet doen. Anderen herkennen dit lichaam, en noemen het bij naam. Het benoemde lichaam zelf wordt sociaal beschouwd als een "persoon". Omdat we geleerd hebben "onszelf" te identificeren als dat benoemde lichaam en met de persoon die door anderen als zodanig wordt beschouwd, kunnen we ons beginnen voor te stellen dat we die "persoon" werkelijk zijn. Dan wordt elke gedachte die te maken heeft met die persoon - met die naam en vorm - overdreven belangrijk, soms zelfs volledig obsessief.

[7]Een naam is bestendig; het staat op je rijbewijs en creditcards als je die hebt. Het maakt deel uit van je "permanente dossier". Vormen zijn bestendig; het lichaam dat je neerlegt om te slapen is er nog steeds als je ontwaakt. Persoonlijkheid, opgebouwd uit naam en vorm, is bestendig: "goeie ouwe Robert." Maar mijzelf, zeg ik, is niet bestendig. Mijzelf is een stroom - een proces, geen "ding".

[8]Neem dit scenario in overweging: Kleine Johnny, die zorgvuldig en correct gesocialiseerd is om zich te "gedragen", doet iets wat zijn moeder ondeugend vindt.

[9]"Johnny," berispt zijn moeder. "Wat doe je nou? Dat is helemaal niets voor jou!" Wat bedoelt ze daarmee? Wat lijkt meer op hem dan hetgeen hij juist gedaan heeft? Wat ze bedoelt is dat deze laatste rimpeling in de stroom genaamd "Johnny" niet overeenkomt met de persoon die zij denkt dat haar zoon is of wil dat hij is. Maar de stroom is een feit, terwijl de persoon, Johnny, fictief is - slechts een sociale constructie.

[10]Omdat we zo grondig sociaal geconditioneerd zijn, vervallen we gemakkelijk in de illusie van een ik die geen stroom is, maar een vaste aanwezigheid die in de loop van de tijd voortduurt, en het veelvuldig herbeleven van herinneringen - waaronder, tegenwoordig, foto's, opnamen en andere memorabilia - lijkt het bestaan van "ikzelf" in het verleden te bevestigen, waardoor de illusie van permanentie nog wordt versterkt. Maar ik ben geen beeld op een foto. Dat ben ik nooit geweest. De foto portretteert een lichaam, niet een zelf. Geloof me niet op mijn woord. Kijk er naar. Neem het in overweging.

[11]Waarnemingen, gevoelens en gedachten zijn geen objecten, en kunnen dus niet door een camera worden vastgelegd. En ook al lijkt de foto op de een of andere manier een ik op te roepen die in het verleden bestond, die ik is er nu niet en kan nooit meer terugkomen.

[12]Als we dit eens goed onderzoeken, dan is mijzelf, waarvan zo velen van ons gewoon aannemen dat het als een vaste aanwezigheid bestaat, helemaal niet zo. Ikzelf kom elk moment opnieuw tot leven als de ogenblikkelijke, voorbijgaande verzameling van de waarnemingen, gevoelens en gedachten van dat moment. Die waarnemingen, gevoelens, gedachten gebeuren niet met mij, noch zijn ze van mij. Die stroom van waarnemingen, gevoelens en gedachten ben ik.

[13]Wanneer we een ander voelend wezen liefhebben, kunnen we gemakkelijker de ware vergankelijkheid van het zelf invoelen, want de diepste liefde is een voortdurend afscheid, van moment tot moment. Wanneer een geliefde sterft, en we begrijpen dat we nooit meer in die ogen zullen kijken, zien we de diepte van onze gehechtheid aan naam en vorm, ook al wisten we in ons hart al die tijd al dat alles moet vergaan.

[14]Er is geen juiste manier om op zo'n verlies te reageren. Wat is, is, inclusief "mijn reactie", en kan onmogelijk anders zijn. Reageren op verlies is niet iets dat een agens die mezelf heet doet; de reactie is mezelf inclusief het gevoel van verlies.

[15]V: Ik wou dat ik liefde kon voelen in plaats van angst, maar hoe doe ik dat?

[16]A: Er is nooit een "in plaats van" geweest, en dat zal er ook nooit komen. Er is nooit de mogelijkheid geweest om te kiezen liefde te vervangen door angst. Niemand kan beslissen om angst te voelen, of besluiten om het niet te voelen. Wanneer angst aanwezig is, wordt angst gevoeld. Als de angst afneemt, en als het hart zich opent voor liefde, dan heeft ook niemand daarvoor gekozen. We kunnen wel spreken over keuze, maar niemand kiest werkelijk ergens voor. De stroom van bewustzijn - inclusief alle gedachten over beslissingen en keuzes - is een rivier die gewoon blijft stromen zoals zij moet stromen, en die rivier ben ik, de enige ik die ik ooit kan kennen.

[17]Dus, als er liefde moet zijn, moet die ook mededogen inhouden met ons allen van wie de angsten en verlangens in de eerste plaats nooit gekozen zijn. Mededogen voor degene zonder bestendigheid. Mededogen met degene die altijd in beweging is. Voor mij betekent "mededogen" begrip zonder verwachtingen.

[18]V: De kern van mijn vraag, Robert, is deze: Vroeger voelde ik een soort innerlijke kracht die nu verloren is gegaan, en ik wil die weer terugkrijgen. Maar bestaat innerlijke kracht wel echt? Of leefde ik voor mijn verlies gewoonweg in een wereld van naïviteit, zodat ik zonder angst kon opereren? Hoe vinden mensen die voor moeilijke uitdagingen staan vreugde in angstige omstandigheden? Ik denk dat de meeste, zo niet alle mensen, voor vreugde zouden kiezen, maar hoe zouden ze dat doen?

[19]A: Ja, je leefde in een wereld van naïviteit, samen met de rest van je menselijke broeders en zusters, en je zult in een wereld van naïviteit blijven leven, wat er ook gebeurt. De relatieve diepte van iemands naïviteit kan afnemen, of niet, maar men is nooit volledig op de hoogte. Dat is de menselijke conditie. Mijzelf is nooit precies wat het denkt te zijn, en weet nooit precies wat het denkt te weten.

20]Jouw zelf van voor het verlies was naïef over bepaalde soorten verlies en pijn, en wat je het zelf van na het verlies noemt is naïef omtrent andere soorten verlies, en andere soorten pijn. We weten niet hoe we ons de komende tijd zullen voelen, of wat we zullen ervaren. We weten zelfs niet wat we in het volgende moment zullen voelen, om nog maar te zwijgen over de gefantaseerde verre toekomst. Waarnemingen, gevoelens en gedachten worden slechts van moment tot moment geopenbaard, nooit van tevoren.

[21]Deze onvoorspelbaarheid van denken en voelen is één aspect van de vergankelijkheid die de natuurlijke, basale toestand van het menselijk leven is. Vergankelijkheid is geen ziekte of een probleem dat genezen moet worden, maar gewoon zoals de dingen zijn. Er is geen geneesmiddel - psychologisch, spiritueel of anderszins - voor vergankelijkheid. Er is geen pad van hier naar een verbeterde toekomst, noch enige zekerheid. Behalve in fantasie, heeft de "toekomst" geen bestaan. De toekomst is alles wat we niet weten.

[22]Men kan niets kiezen, zeg ik. Noch vreugde, noch iets anders. Op dit moment zijn de dingen zoals ze zijn, en ze kunnen niet anders zijn. Dus wanneer er vreugde is, komt die niet door middel van een "hoe", maar omdat vreugde spontaan kan ontstaan onder de vreemdste omstandigheden op manieren die men zich nooit zou kunnen voorstellen. Dit moment ontvouwt zich zoals het moet, en dit moment ben jij. Ik weet dat dit moeilijk te begrijpen is. Onze vroege en voortdurende conditionering als "personen" maakt dit ook moeilijk te begrijpen.

[23]Er is het verhaal van de beroemde meester wiens leerlingen aankomen en hem zittend op de regen-doordrenkte grond voor zijn huis aantreffen. Verfomfaaid, met modder besmeurd en naakt, slaat hij met een houten lepel op een lege pot en jammert. Omdat zij de meester altijd hebben gekend als iemand met uiterste waardigheid in kleding en houding, vallen de leerlingen bij dit schouwspel in een lange stilte. Tenslotte is de oudste leerling in staat om te spreken:

[24]"Meester, wat is er gebeurd?

[25]De oude man gaat gewoon door met op de pot te slaan en zijn klaaglied te zingen. "Meester, meester," zegt de leerling. "U hebt ons bovenal opgedragen vredig te zitten, altijd in het kalme centrum te verblijven. Waarom gedraagt u zich zo?

[26]Eindelijk stopt de meester met op de pot te slaan, en antwoordt.

[27]"Gisteravond is mijn vrouw gestorven en nu zit ik hier naakt en alleen op de grond op een pot te slaan."