8. Wat maakt ons uniek?


[1]V: Wat maakt ons uniek, Robert? Ik kan mezelf niet zien als enkel bewustzijn wanneer ik weet dat er delen van "mij" in steen gebeiteld lijken te zijn.

[2]Ik begrijp dat "ik" niet empathie, nieuwsgierigheid of avontuurlijkheid ben, maar het voelt alsof empathie, nieuwsgierigheid en avontuurlijkheid kernonderdelen van mijn persoonlijkheid zijn zonder welke ik niet "ik" ben. Ik denk dat ik het verschil tussen zelf en persoonlijkheid niet begrijp. Ze lijken samen te werken. Ik leg het waarschijnlijk niet goed uit. Ik zie niet in hoe we allemaal slechts puur bewustzijn zijn. Ik denk dat onze neigingen het filter vormen waardoor gebeurtenissen...passeren en geïnterpreteerd worden. En dat filter zal er altijd zijn, nietwaar?

[3]V2: Robert, ik zie mijn kopje thee en reik ernaar om het te pakken. Ik voel het oppervlak van het kopje, en het lijkt alsof ik zowel eigenaar ben van als controle heb over de arm die naar het kopje reikt en het aanraakt. Het is duidelijk dat dit niet altijd het geval is, zoals bij een reflexmatige actie of wanneer men onbewust handelt, zoals bij het besturen van een auto, maar voor zover het gebeurt lijkt het mij, fundamenteel en basaal, eerder een gewaarwording en niet zozeer een geloof.

[4]Ik probeer hier geen gesprek te beginnen over "agency" of het zelf in de ultieme zin. In plaats daarvan wil ik weten hoe normale, alledaagse handelingen, het simpele gevoel hier te zijn en dingen te doen die ik me zelfs als kind herinner, vanuit jouw gezichtspunt aanvoelen. Ik ben benieuwd hoe jij, die de wereld op een heel andere manier lijkt te ervaren, dit ervaart en wat je ervan denkt.

[5]Je zegt dat "Robert Saltzman" voor jou geen zelf is, maar een personage, slechts een deel van de inhoud van het bewustzijn. Ik weet dat ik het hier te simpel voorstel. Je hebt gezegd dat het bewustzijn niet gescheiden is van zijn inhoud, en dat de ziener het geziene is, daar hebben we het al eerder over gehad. Maar dat terzijde, wat ik probeer te zeggen is dat je een heel ander fundamenteel zelfbesef lijkt te hebben dan het mijne dat volledig verbonden lijkt te zijn met een gevoel van macht en controle. Ik bedoel controle over lichaamsbewegingen en zo. Dat gevoel van controle versterkt het gevoel dat je ... de uitvoerder, de eigenaar bent en controle hebt over je daden. Dit is niet zomaar een geloof of een gedachte. Ik kan het niet helemaal definiëren, maar ik kan me ook niet voorstellen zonder deze kenmerken te zijn. Ik heb gehoord dat het gevoel afgescheiden te zijn van je eigen gedachten en daden een symptoom is van schizofrenie. Ik veronderstel natuurlijk niet dat jij schizofreen bent, maar wat is het verschil met schizofrenie?

[6]Om precies te zijn, heb je het gevoel dat je controle hebt over je handelingen en je gedrag, en zo ja, heeft ontwaken dat gevoel veranderd?

[7]A: Deze vragen komen voort uit een perspectief dat een "mijzelf" ziet, dat leeft in de wereld - een mijzelf, dat gesitueerd is in het centrum van die wereld, in wisselwerking met en handelend met die wereld, dat het de "buitenwereld" noemt.

[8]Ik begrijp dat. Zelfs de meeste schizofrenen begrijpen dat standpunt. Ik ben me bewust van die algemene consensus, maar ik word er ook niet door gedefinieerd. De ervaring dat ik hier ben, ongeacht wat "ik" ben of wat anderen van mij zeggen dat ik ben, verbaast mij. De onmetelijkheid van het universum - zelfs het kleine deel waarvan wij mensen ons bewust zijn - verwondert mij. Het feit dat er iets is in plaats van niets treft me als meer dan wonderbaarlijk. Ik kan mezelf niet eens definiëren met betrekking tot dit alles, laat staan dat ik me gedefinieerd laat worden door de nogal naïeve consensus van de maatschappij over dit onderwerp.

[9]Dus, hoewel het tot op zekere hoogte nodig kan zijn om mee te spelen met die consensus, is mijn ervaring van moment tot moment geheel anders. Voor mij zijn wereld en Robert niet gescheiden. Ze zijn één en dezelfde "substantie", samen ontstaan, van elkaar afhankelijk en volkomen onafscheidelijk. Zonder Robert is er geen wereld; zonder de wereld is er geen Robert.

[10]Stel, je ziet een boom: takken, bladeren en een stam. Je loopt ernaartoe en beoordeelt de textuur van de schors, die ruw en schurend aanvoelt. Heel waarschijnlijk beschouw je de boom als iets dat "daarbuiten" ergens bestaat, en beschouw je de ruwheid die je waarneemt als een vaste eigenschap van de schors. Dat gezichtspunt wordt ons vanaf onze geboorte aangeleerd. Dus de meesten van ons beschouwen het als een gegeven, een onbetwistbaar feit. Ik ben "hierbinnen," zoals ik ben. De boom is "daarbuiten", en is zoals hij is.

[11] Welnu, als je dat standpunt als een gegeven beschouwt, dan kan ik dit onmogelijk ontrafelen. Dus, als je geïnteresseerd bent in deze zaken, verbeeld je dan niet dat je iets weet over wat "mijzelf" is of niet. Begin met een schone lei, dat wil zeggen met de overtuiging dat je helemaal niets weet over "mijzelf" of de boom.

[12]Je vraagt of ik een gevoel van controle heb en of dit veranderd is met het ontwaken. Daar kom ik nog op, maar eerlijk gezegd, wat ik ook zeg, je zult nooit weten hoe het is om mij te zijn. Als je probeert vat te krijgen op mijn ervaring zodat jij die ook kunt ervaren, dan zal dat niet lukken. Het gaat hier dus niet om mijn ervaring, maar om de jouwe.

[13]Wanneer je de bast van die boom aanraakt en tegen jezelf zegt: "Die bast voelt ruw aan", waar zit die ruwheid dan? Bevindt die zich "daarbuiten?" Nee. Die zit in de neuronen van de hersenen, nietwaar? Of, als "neuronen" materialistisch klinkt, laten we dan zeggen dat de ruwheid zich in de "geest" bevindt, wat dat ook moge zijn.

[14]Er kan daarbuiten een afzonderlijk object zijn dat boom heet, maar wie kan ooit weten of er al dan niet zo'n object is, of zelfs weten wat zo'n vraag überhaupt betekent?

[15] O chestnut tree, great rooted blossomer, Are you the leaf, the blossom or the bole? O body swayed to music, O brightening glance, How can we know the dancer from the dance? —Yeats.

O kastanjeboom, grote gewortelde bloeier,
ben je het blad, de bloesem of de stam?
O lichaam bewegend op muziek, O oplichtende blik,
Hoe kunnen we de danser van de dans scheiden?

[16]Maar zelfs als er een boom "daarbuiten" bestaat in de een of andere ultieme zin - ik bedoel een boom die los van jouw waarneming ervan bestaat - dan zie jij nooit hoe hij echt is. Alles waar jij weet van hebt is de geest. De boom die jij ziet is een indruk in de geest. Dus je hebt weet van indrukken, niet van bomen.

[17]De ruwheid die je voelt is een eigenschap, niet van de boom, maar van je geest, net zoals roodheid en zuurte eigenschappen zijn - qualia - niet van appels, maar van je geest. Of de boom onafhankelijk van je geest echt bestaat, of wat zijn essentiële kwaliteiten zijn, als die überhaupt al bestaan, is onbekend en volkomen mysterieus.

[18]Zodra je stopt met stampvoetend vol te houden dat er "natuurlijk" wel een boom is, zal dit niet moeilijk te begrijpen zijn. Alles wat in feite nodig is, is een open geest - het vermogen om dit niet te bekijken in termen van wat je al denkt te weten, maar onbevangen.

[19]Ruwheid is dus geen eigenschap van een waargenomen object dat "boom" heet, maar een eigenschap van de waarneming zelf, die plaatsvindt in je geest. Als je dat niet inziet, lees dan alsjeblieft niet verder. Overweeg in plaats daarvan dit denkbeeld tot je er een gevoel voor krijgt.

[20]Welnu, Robert bestaat op dezelfde manier als een boom. Hij lijkt te bestaan, maar waar? Waar bevindt Robert zich? Hij bevindt zich, zeg ik, op precies dezelfde plaats als de boom: in je geest. De boom is een indruk in je geest, en Robert is een indruk in je geest. Er is geen verschil.

[21]Nu zeg je misschien "OK, dat snap ik". Robert en de boom zijn niet ergens daarbuiten. Zowel Robert als de boom zijn objecten in je geest. Maar toch, Robert, het is jouw geest - jouw unieke geest waar ze zich bevinden, nietwaar?" Nee. Het is niet "mijn" geest. Ik ben er niet de eigenaar van. Ik heb er geen controle over. Hij trekt zich niks aan van mij. Hij lijkt als water alle kanten op te stromen. Niets kan de geest binnen de perken houden.

[22]Ik kan mijn geest niet dwingen te stoppen met het produceren van gedachten en beelden, en net als met een spiegel lijkt alles wat voor mijn geest wordt geplaatst er onmiddellijk in te worden weerspiegeld, zonder enige moeite of intentie om wat dan ook te weerspiegelen, of "ik" dat nu leuk vind of niet. Dus de notie van "mijn geest en jouw geest" lijkt twijfelachtig. Bestaat er wel een "ik" die een geest heeft? Of is "mijzelf" beter niet op te vatten als een bezitter van een geest, maar als een verzameling indrukken in de geest, zoals bijvoorbeeld de boom?

[23]Voor zover we weten, kan het antwoord geen van beide zijn. Een populaire meme onder techneuten bijvoorbeeld ziet "mijzelf" als een simulatie die in een verre toekomst op software draait. Ze menen dit echt. Vanuit mijn perspectief lijkt dat ver gezocht, maar ik ben niet in een positie om te zeggen dat het niet waar is. We weten eenvoudig niet wat de geest is.

[24]Wanneer een kind voor het eerst in een spiegel haar spiegelbeeld ziet, kan haar moeder zeggen: "Kijk! Dat ben jij!" Die woorden zijn het begin van een levenslange sociale conditionering ten aanzien van wat "mijzelf" is - de veronderstelde "entiteit" die ter wereld komt wanneer het lichaam wordt geboren. Ontwaken is een woord voor het moment waarop dat soort conditionering wegsmelt en het concept van "mijzelf" ongedefinieerd en leeg achterblijft. Ontwaken is als een verschuiving van focus waarin het zelf en de wereld, het lichaam en de geest, op de een of andere manier samensmelten tot één onafscheidelijk gebeuren.

[25]Verschuiving van focus is een veel voorkomend verschijnsel in de wereld van alledag. Denk maar aan de optische illusie, waarbij het gezicht van een mooi jong meisje abrupt lijkt te veranderen naar het gelaat van een lelijke oude heks. Er is niets bijzonder schokkends aan zo'n verschuiving. Zolang de illusie ergens "daarbuiten" is en ik "hierbinnen" ben en haar observeer, levert zo'n verschuiving geen probleem op. "Ik" ben hier zoals ik altijd al was, en "daarbuiten" blijven de dingen verschuiven.

[26]Maar wat als de verschuiving gepaard gaat met het verdwijnen van de grenzen tussen binnen en buiten? Wel, dat is een heel ander verhaal. Zo'n verschuiving vereist een radicale herziening van de definitie van "mijzelf", die voorheen als vanzelfsprekend werd beschouwd. Dat zou kunnen voelen als het verliezen van je greep op de wereld en voor altijd door leegte en chaos heen vallen. Het is natuurlijk niet waar dat men moet vasthouden aan het conventionele "verhaal van mijzelf", omdat men anders wordt geconfronteerd met het in duigen vallen van de hele wereld. Dat is de angst die tot uitdrukking komt in: "Het lijkt wel of ik m'n verstand aan het verliezen ben". Geen wonder dat zovelen van ons zo hardnekkig vasthouden aan de opvatting van "ik ben hierbinnen en de wereld is daarbuiten". Vasthouden aan dat concept kan heel wat veiliger voelen dan zonder landkaart op verkenning uitgaan.

[27]Wat betreft de vraag wat het is dat jou uniek maakt: heel weinig, zou ik zeggen, en als je je daarop concentreert en je zoomt in op de schijnbare verschillen tussen "mijzelf" en anderen, zie je door de bomen het bos niet meer. Het uniek-zijn van de persoonlijkheid is net als het uiterlijk van een persoon. Onder al die oppervlakkige glamour bevinden zich hetzelfde bloed en dezelfde botten. Ik ontken niet dat persoonlijkheid bestaat, of dat mensen allerlei habituele houdingen vertonen. Hetzelfde geldt voor mijn drie ezels. Die zijn niet helemaal identiek. Ze vertonen verschillen die te verwachten zijn - verschillen in agressie versus passiviteit, bijvoorbeeld - maar elk van hen gedraagt zich precies zoals je verwacht van een ezel. En als ik in de ogen van een mens of een ezel kijk, is het niet de persoonlijkheid die opvalt, maar bewust-zijn.

[28]Om bij de metafoor van het persoonlijke uiterlijk te blijven: wanneer je gefocust blijft op het unieke, dan is dat als een tienermeisje dat een puist op haar wang heeft en de rest van de dag niets anders ziet. De spiegel en de Clearasil komen tevoorschijn. Ondertussen speelt de hele symfonie van het leven door, maar de persoonlijkheid die zichzelf "ik" noemt staart gefixeerd naar haar unieke navel, verdiept in haar unieke angsten en verlangens, trots op haar unieke capaciteiten, en beschaamd over haar unieke zwakheden. Daar heb ik gewoon niets mee. Het is niet mijn bedoeling om te plagen. Dit is een uitgestrekt universum.

[29]Wat betreft de vraag of ik het gevoel heb dat ik mijn daden onder controle heb, merk ik dat ik gewoon niet op die manier denk, maar ik veronderstel dat het antwoord nee is. De behoeften van elk moment dienen zich aan, en de bijbehorende handelingen om aan die behoeften te voldoen blijken zich ook vanzelf aan te dienen.

[30]Ik heb er al eerder op gewezen dat jij mijn ervaring niet kunt kennen, wat ik er ook over zeg. Jij kunt weet hebben van jouw ervaring, en dat is alles wat je kunt weten. Is dat niet zonneklaar? Het is waar dat het horen van mijn woorden een deel uitmaakt van jouw ervaring, maar woorden zelf zijn geen ervaring, net zomin als een menukaart een maaltijd is. Woorden hebben slechts betrekking op ervaring voor zover je in je eigen persoonlijk opgedane kennis iets vindt waarmee je de woorden kunt ophelderen of kunt invullen, want het enige wat een woord ooit echt kan betekenen is wat het voor jou betekent wanneer je het hoort of leest.

[31]Woorden zelf zijn slechts klanken of inktkrabbeltjes. Ze zijn niet de dingen waarnaar ze verwijzen. Ik kan "tempeh" schrijven, maar als je dat probeert te eten, heb je slechts een mond vol papier en inkt, in plaats van gefermenteerde sojabonen. Als je nog nooit tempeh hebt gegeten, maar er alleen van gehoord hebt, dan zal een vaag begrip van "gefermenteerde sojabonen" de grens zijn van wat je over tempeh weet. Heb je het wel gegeten, dan zal "tempeh" niet zo ver van de ervaring afstaan. Misschien herinner je je de smaak zelfs zo goed dat het water je in de mond loopt. Maar zelfs al heb je duizend keer tempeh gegeten, dan nog kun je mijn ervaring van de smaak van tempeh niet kennen. Alleen de jouwe.

[32]Sommigen die ontwaken uit de hypnotische trance van wat ik "de consensus" noemde, zullen aangemoedigd worden door deze gesprekken. Sommigen zullen het gevoel hebben dat ze iets leren over hoe het is om wakker te zijn. Het is echter belangrijk te onthouden dat je alleen kunt weten wat jouw ervaring is, niet de mijne, en dat woorden van anderen alleen iets kunnen betekenen door wat al aanwezig is in je eigen bewustzijn.

[33]Dus als ik zeg dat ik mezelf nooit iets zie doen of zijn, met inbegrip van aanwezig zijn, getuige zijn, observeren of 'mindful' zijn, kun jij het wellicht plezierig vinden om cerebraal te kletsen over de thema's niet-doen, niet-zijn, leegte, en dergelijke, maar je eigen ontwaken is een heel andere zaak.