40. Ta Ta


[1] Ik hou van het moment dat ik niet besef dat "ik" het ben wanneer ik mezelf voor het eerst toevallig in een etalage of een spiegel zie. Ik hou ervan woorden te lezen voordat ik besef dat het mijn eigen gedachten uit het verleden zijn.

[2] Ik voelde die aangename schok van vertraagde herkenning toen ik deze woorden van mij van vorig jaar voorgelegd kreeg:

[3] Het is duidelijk dat onze herinneringen aan vroegere tijden zelfs op het moment van de oorspronkelijke "momentopname" niet accuraat waren en vervolgens voortdurend worden bewerkt, gesnoeid, herzien en herschapen. En het is onbetwistbaar dat niemand naar het verleden kan terugkeren en iets kan veranderen.

[4] "De bewegende vinger die geschreven heeft, gaat verder. Noch al uw vroomheid, noch al uw verstand, doet er een halve regel van teniet." (Omar Khayyám)

[5] Ik denk echter niet dat het bestaan van het zogenaamde heden werkelijker is dan het bestaan van het verleden. Beide worden gezien vanuit een bepaald gezichtspunt, en geen van beide kan worden aangeraakt of veranderd met enig middel dat tot onze beschikking staat. Dus voor mij zijn ze functioneel gelijkwaardig wat werkelijk-zijn betreft.

[6] Q. Dus, Robert, als het heden in werkelijkheid gelijk is aan het verleden omdat beide natuurlijk worden ervaren vanuit een bepaald gezichtspunt, is er dan überhaupt iets werkelijks? Ik heb geen behoefte om "mijzelf" te vinden. Ik ben altijd "mijzelf". Maar dat is niet hetzelfde als weten wat echt is, toch? De enige constante voor zover ik kan zien is ouderdom, lijden en dood. Is dat zo omdat dat de enige dingen zijn die we kennen? Is er niet iets dat werkelijker is dan dat alles?

[7] A. Nee. Dat zou ik niet zeggen. Zoals ik het zie, zijn de feiten van ouderdom, ziekte, lijden en dood zo reëel als het maar zijn kan.

[8] Talloze mensen vertrouwen op tweedehands geloofsovertuigingen in een poging om de realiteit van sterfelijkheid te omzeilen. Als ik zeg "tweedehands", dan bedoel ik ideeën die men heeft gehoord of gelezen en die men vervolgens simpelweg heeft aanvaard op grond van geen enkel echt bewijs buiten de veronderstelde autoriteit van de bron - een geschrift, een vereerde goeroe, of zelfs slechts de populariteit van het geloof, alsof het waar is dat hoe meer gelovigen een idee aantrekt, hoe waarachtiger het wordt.

[9] Wanneer je mij vraagt of er niet iets meer werkelijk is dan ouderdom, lijden en dood, geef je het kernbeginsel weer - de kwintessens van spiritualiteit, namelijk het geloof in een soort kosmisch plan. In die visie is de wereld die we zien slechts een droom, maar bestaat er boven of voorbij de "verschijnselen" een werkelijke wereld die geregeerd wordt door "God", of, voor degenen die het onpersoonlijker nemen, een wereld die geregeerd wordt door een primair ordenend principe dat niet op een willekeurige manier werkt, maar doelbewust.

[10] Als het idee van het Kosmische Plan eenmaal is geworteld in de menselijke geest, aanvaardt die geest gemakkelijk stellingen als: "Alles gebeurt met een reden" (de reden is het Plan), of "Liefde is alles wat er is" ("Liefde" is de naam voor het organiserende principe). Ik zeg niet dat zulke ideeën onwaar zijn, maar ze zouden het kunnen zijn. En aangezien er geen werkelijk bewijs kan zijn voor zulke stellingen, heb ik er weinig belangstelling voor.

[11] Als ik zeg dat het heden niet werkelijker is dan het verleden, dan is dat niet omdat beide gezien worden vanuit "een bepaald gezichtspunt", zoals je zei. Alles wordt gezien vanuit een gezichtspunt - welke andere manier van kijken is er? - maar dat maakt wat men ziet niet onwerkelijk, alleen persoonlijk.

[12] Ik zeg dat het heden niet werkelijker is dan het verleden, omdat op dezelfde manier als men het verleden niet kan aanraken of veranderen, tegen de tijd dat men opmerkt wat "het heden" lijkt te zijn, het al voorbij is en net zomin aangeraakt of veranderd kan worden dan iets dat vorige week of vorig jaar plaatsvond. Onze waarnemingen, gedachten en gevoelens zijn vluchtig, veranderen voortdurend en zijn volkomen vergankelijk. Zij kunnen nooit worden vastgehouden, zelfs niet voor een ogenblik; men zou evengoed kunnen proberen water te dragen in een vergiet.

[13] Je hoeft mij niet op mijn woord te geloven, zoals je zou doen als ik zou beweren dat een groep speciale wezens, de Indigokinderen, ervoor gekozen heeft om op deze planeet te incarneren met een specifieke missie, of dat Jezus op je wacht in de Hemel. Dergelijke beweringen kunnen alleen op basis van geloof (goedgelovigheid) worden aangenomen. Maar je kunt het gemakkelijk voor jezelf verifiëren als ik zeg dat waarnemingen, gedachten en gevoelens helemaal geen blijvende kracht hebben - hier voor een moment, en voor altijd verdwenen.

[14] V2: Vanuit een andere invalshoek bekeken, maar ook in verband met vergankelijkheid, heb ik een jaar gestudeerd met een Huichol Indiaanse sjamaan, Ta Ta genaamd, een man van in de tachtig. Hij had dertig jaar lang zijn vak uitgeoefend en beweerde talrijke krachten te bezitten, waaronder de macht om te genezen. Toen Ta Ta ziek werd, ging hij naar het hooggebergte om de beroemdste en machtigste levende Huichol-genezer te raadplegen. Maar zijn nieren faalden nog steeds. Er werd mij verteld dat Ta Ta op zijn sterfbed verbazing uitsprak over het feit dat hij ook stervende was.

[15] A: Ik heb de werkelijkheid horen definiëren als datgene wat niet verdwijnt, zelfs als je er niet in gelooft. Ik denk dat dat de oude Ta Ta heeft ingehaald.

[16] Mensen hebben enige bekwaamheid als genezers - niet het vermogen om genezing te "doen", maar het vermogen om omstandigheden te bevorderen die gunstig zijn voor de natuurlijke genezingskrachten van het lichaam zelf, door bijvoorbeeld een wond schoon te maken of door een antibioticum te gebruiken om het werk van het immuunsysteem te versterken. Ik heb zelf jarenlang vergelijkbaar werk gedaan als psychotherapeut. Wat we niet hebben, is het vermogen om een leven te leiden dat niet menselijk is of om iemand anders te helpen zo'n leven te leiden met alles wat dat met zich meebrengt, inclusief ouderdom, ziekte, lijden en dood.

[17] Wij mensen zijn een diersoort in het dierenrijk, en alle dieren verouderen, worden ziek, en sterven. Dat is duidelijk! Sommige mensen proberen twee afzonderlijke categorieën te creëren: mensen en dieren, alsof wij mensen zelf geen primaatdieren zijn. In die opvatting zijn mensen de speciaal geschapen "kinderen van God", niet alleen in uiterlijk maar ook in soort verschillend van onze niet-menselijke broeders en zusters. Dat idee wordt steeds onhoudbaarder naarmate we meer leren over de intelligentie die andere dieren naast ons ook in feite bezitten.

[18] Wellicht, afhankelijk van wat wordt bedoeld met het woord "intelligentie", zijn wij niet eens de meest intelligente dieren op deze planeet. Wij weten bijvoorbeeld al dat walvissen zeer intelligent zijn en dat zij onderling over zeer geavanceerde manieren van communiceren beschikken. Maar omdat walvissen niet hoeven te werken voor hun levensonderhoud of iets hoeven uit te vinden, zijn wij mensen beperkt in ons vermogen om hun intelligentieniveau te beoordelen. Niemand weet echt hoe het is om een walvis te zijn, of waar walvissen aan denken. We zien wel dat seks en voortplanting een groot deel uitmaken van het leven van walvisachtigen, net zoals dat bij ons mensen het geval is.

[19] Om terug te komen op de Huichol sjamanen: Voor hen die er absoluut zeker van zijn dat een wereld van geesten niet zomaar een idee is in de menselijke geest, maar een feit, draagt het woord "sjamaan", net als de term "zelf-gerealiseerde meester", een numineuze kwaliteit met zich mee, alsof sjamanen buitengewone krachten bezitten die "gewone mensen" niet bezitten. Dat is onzin, zeg ik. We zijn hier allemaal maar mensen, en iets anders geloven - geloven dat bepaalde speciale mensen bovennatuurlijke krachten bezitten, waaronder het bereiken van een "doodloze staat" - getuigt van het nogal kinderachtige verdedigingsmechanisme dat magisch denken wordt genoemd.

[20] Met verdedigingsmechanisme bedoel ik een gewoonte van de geest, gevormd om het ego - dat gevoel van zichzelf dat "ik" wordt genoemd - te beschermen tegen het onder ogen zien van bepaalde feiten. Als ik bijvoorbeeld solliciteer naar een baan, maar een concurrent voor dezelfde functie krijgt hem, kan ik mezelf wijsmaken dat ik de baan toch nooit echt heb gewild. Dat zou het verdedigingsmechanisme zijn dat "rationalisatie" wordt genoemd.

[21] Als men jong en gezond is, zullen bepaalde feiten van het leven slechts zelden binnendringen. Wanneer deze feiten - de feiten van vergankelijkheid - ouderdom, ziekte en dood - eindelijk dringender beginnen te lijken, zal de ouder wordende mens merken dat de latere fasen van een mensenleven één lang afscheid lijken te omvatten: afscheid van vrienden en geliefden, afscheid van lichamelijke krachten, afscheid van zinnelijke genoegens, afscheid van gezondheid en onafhankelijkheid, afscheid van het zelfbeeld, en uiteindelijk afscheid van het bestaan überhaupt.

[22] Spirituele gelovigen kunnen beweren dat de dood niet "echt" is, en zelfs argumenten en vermeend "bewijs" aandragen voor die stelling. Dat alles, zeg ik, berust op een archaïsch verdedigingsmechanisme - de zogenaamde denial ("ontkenning"). Jouw verhaal van Ta Ta geeft een duidelijke voorstelling van dat nogal primitieve mechanisme. Wanneer wensdenken - "ik zal niet sterven" - wordt aangemoedigd en ondersteund door traditionele spirituele overtuigingen, is zelfbedrog praktisch onvermijdelijk.

[23] Ontkennen dat de dood ons allen te wachten staat, gewoonlijk voorafgegaan door kindsheid, veroudering en aftakeling (ervan uitgaande dat we zelfs lang genoeg overleven om een dergelijke kwaal te ervaren), is volkomen misleidend en gaat veel verder dan alleen maar wensdenken. In zijn geloof dat hij de dood kon verslaan met sjamanistische geneeskunde, was Ta Ta niet "spiritueel", maar gestoord. En de medicijnman die hem die onzin leerde, was ook gestoord. Titels als sjamaan, goeroe, meester, of, het ergste van alles, "zelf-gerealiseerd wezen" maken zulke overtuigingen niet minder gestoord. En trouwens, Ta Ta is een grappige naam voor iemand die geloofde dat hij nooit "ta ta" hoefde te zeggen.

[24] V3: Robert, dank je voor je woorden. Mijn kennis van Zen is nihil, maar ik wil geen Boeddhist worden, en, hoewel ik je beschouw als wakker in de beste zin van het woord, verwacht ik geen verlichting of het beheersen van wat dan ook van je te leren. Als je dat goedvindt, zal ik mijn vragen stellen.

[25] A: Hoewel ik soms over Zen spreek, ben ik geen Boeddhist. Ik ben een "Be-ist". Mijn bedoeling is niet om te bekeren, maar alleen om mijn mening over deze zaken te geven voor wat ze waard zijn. Buiten dat heb ik geen agenda, en, tenzij expliciet gevraagd, heb ik niet de pretentie iemand te adviseren. Als je hiermee akkoord kan gaan, voel je dan vrij om te vragen wat je wilt.

[26] V3: Be-ist. Dat vind ik leuk. Ik heb er nooit eerder van gehoord. Mijn vraag betreft een verwarring die ik maar niet uit mijn hoofd kan krijgen. Als deze wereld als een droom is, en als een droom in werkelijkheid niet bestaat, zou het dan niet waar zijn dat we allemaal ouderdom, lijden en dood dromen, scheppen, bedoel ik? En in dat geval, zouden ouderdom, lijden en dood dan ook niet onwerkelijk zijn, Robert?

[27] A: De uitdrukking "deze wereld is als een droom" kan zo veel dingen betekenen. Laat ik beginnen met je te vertellen hoe ik het begrijp:

[28] In onze nachtelijke slaap lijken we een wereld van ervaringen te bewonen die als echt voelt tijdens het dromen, maar bij het wakker worden hebben we geen idee waar die dromen vandaan kwamen of uit welk "materiaal" ze zijn gemaakt. Hetzelfde geldt voor de wereld die we zien in ons gewone waakbewustzijn, inclusief ons eigen lichaam. Het voelt allemaal echt, maar we weten niet wat het is.

[29] Natuurlijk weten we helemaal niets over de kwintessentiële aard van "de werkelijkheid". Absoluut niets. Noppes. Nogabollen. Nada. Iedereen die beweert dat te weten is een bedrieger of een dwaas. Maar het is niet alleen de uiteindelijke aard van de werkelijkheid waarover we onwetend zijn. We weten zelfs überhaupt niet of de wereld die we zien buiten onze waarnemingen ervan bestaat, dus in die zin dromen we die wereld. Daarentegen - en dit is een grote "daarentegen" - dat betekent niet dat onze levens niet echt zijn, dat deze wereld niet echt is, of dat ouderdom, ziekte en dood niet echt zijn.

[30] Het is één ding om te zeggen: "Ik ken de wezenlijke aard van de werkelijkheid niet" - wat een feitelijke bewering is - en iets heel anders om te zeggen: "Niets van dit alles is echt, en ik besta niet echt." Vanuit mijn standpunt bezien is die bewering, die veel voorkomt bij bepaalde types die zichzelf als spiritueel beschouwen, gewoonweg belachelijk. Dat soort praat ontstaat wanneer de angst voor zinloosheid in de gewone dagelijkse sleur, samen met andere vormen van psychologisch lijden, waaronder de onmiskenbare ervaring van aftakeling en sterfelijkheid, een verlangen motiveert om te ontsnappen naar iets "beters", iets "spiritueels", iets dat niet 'dit' is.

[31] Of dat ontsnappingsluik nu heet "Ik zal nooit sterven want ik ben een Huichol sjamaan", of "Mijn aardse leven is slechts de wachtkamer om in de hemel te komen", of "Ik kan niet sterven want ik ben nooit geboren", of een andere versie van het onsterfelijk-"feel good"-verhaal, het resultaat is hetzelfde: een verwerping van wat men duidelijk ziet ten gunste van wat men wil geloven.

[32] Het verkopen van "feel good" geloofsovertuigingen is de handelswaar van priesters, dominees, goeroes, sjamanen, spirituele leraren en andere "deskundigen" die hun brood verdienen met het uitoefenen van hun speciale versies van 's werelds oudste beroep. Sommigen van hen geloven zelfs wat ze zeggen, hoewel er, zeg ik, weinig "waarheid" in zit, althans voor zover wij weten. Maar de goedgelovigheid waarmee zoveel mensen de beweringen van die "deskundigen" en hun zogenaamd heilige teksten benaderen, alsof iets van een zogenaamde heilige horen, of in een zogenaamd heilig boek lezen, het automatisch waar maakt, komt op mij infantiel over.

[33] Vastklampen is een van de twee primaire menselijke instincten die bij pasgeborenen worden waargenomen. Zuigen aan de borst is het andere. "Spiritualiteit" biedt volwassen mensen de mogelijkheid zich aan beide over te geven, en zelfs als edelmoedig te worden beschouwd als ze dat doen. Als dat je irriteert, sorry. Dat is niet mijn bedoeling. Ik zeg alleen wat ik zie. Iedereen is vrij om het er geheel of gedeeltelijk mee oneens te zijn.