On Having No Head

| Ton Haarmans

On Having No Head

hoofdloos Ergens begin jaren 80 kreeg ik een boekje in handen met de eigenaardige titel 'On Having No Head', van een zekere Douglas Harding. Ik weet niet meer hoe ik eraan gekomen ben, misschien via 'Au Bout Du Monde' in Amsterdam? Er is ook een artikel over geschreven in dat fantastische boek 'Gödel, Escher, Bach' van Douglas H. Hofstadter. Misschien was dat de aanleiding?...
Anyway, mr. Harding beschrijft daarin hoe hij op een bepaald moment, tijdens een wandeling in de Himalaya plotseling ontdekt dat hij geen hoofd heeft en dat in plaats daarvan de ruimte gevuld is met de omgevingsscene. In zijn woorden:

hoofdloos "To look was enough. And what I found was khaki trouserlegs terminating downwards in a pair of brown shoes, khaki sleeves terminating sideways in a pair of pink hands, and a khaki shirtfront terminating upwards in—absolutely nothing whatever! Certainly not in a head.
It took me no time at all to notice that this nothing, this hole where a head should have been was no ordinary vacancy, no mere nothing. On the contrary, it was very much occupied. It was a vast emptiness vastly filled, a nothing that found room for everything—room for grass, trees, shadowy distant hills, and far above them snowpeaks like a row of angular clouds riding the blue sky. I had lost a head and gained a world."

Het boekje gaat verder met het weerleggen van de kritiek die er uiteraard volgde op zijn ervaring en conclusies. Daarna volgt de ontdekking dat de literatuur van het Zen-boeddhisme heel veel aanwijzingen bevat naar de hoofdloze ervaring, met name waar gesproken wordt over het 'Oorspronkelijk Gezicht'. Ten slotte volgt een uiteenzetting over de wijze waarop in de ontwikkeling van pasgeborene naar volwassene wij dit oorspronkelijk gezicht verruilen voor de illusie van een vleesklomp met daarin gaten waardoor we de buitenwereld waarnemen.

Daar waar andere mensen een hoofd zien en waar je ook in de spiegel een hoofd ziet, precies op die plek (Douglas zou hier 'plek' met een hoofdletter schrijven) zie ik zelf geen hoofd en als ik die plek betast met mijn handen is er in feite geen sprake van dingen als een 'neus' of 'wangen', maar integendeel enkel vage gevoelsindrukken. We hebben geleerd om die indrukken te interpreteren als 'neus' en 'wangen'... We hebben ook geleerd om ons te identificeren met het beeld dat we in de spiegel zien: "dat jongetje of meisje daar, dat ben ik". Wie we voor onszelf zijn raakt vergeten en we stappen rond in een wereld die zich buiten ons afspeelt in plaats van in de 'ruimte' die we zijn... Diep van binnen voelen we dat we iets kwijt geraakt zijn en doen we van alles om de leegte op te vullen: geld, relaties, een zoektocht naar verlichting, whatever...

Toch heb ik zelf maar één keer een ervaring gehad van hoofdloosheid en dan nog heel kort. Ik sta in onze tuin in Lier en kijk ontspannen om me heen. Ineens valt inderdaad de illusie weg van een hoofd op mijn schouders en beleef ik de wereld in 360 graden. De rest van mijn lichaam is deel van het Zicht, dat zich Hier op 0 meter afstand ontvouwt (nu gebruik ik ook hoofdletters :-).

The Headless Way Het hoofdloze zicht kan wel degelijk geoefend worden en Douglas heeft talloze simpele experimenten ontwikkeld om dit te doen. Je kunt die vinden op de website van The Headless Way, een site die ik zelf nog als een van mijn eerste oefeningen in webdesign ontworpen heb, ergens in 1997. Het beeld bij deze tekst is in feite van een tweede versie die ik een paar jaar later gemaakt heb (de site ziet er nu heel anders uit overigens).

Pointing Een van de eenvoudigste experimenten is het volgende. Op de site van de Headless Way wordt dit het 'Pointing'-experiment genoemd, waarbij je eerst met een vinger naar objecten in je omgeving wijst, inclusief delen van je lichaam, en vervolgens wijst naar de plek waar je vandaan kijkt – daar waar anderen je gezicht zien – en probeer dan te beschrijven wat je in die richting ziet ...

Het pointing-experiment kan heel onthullend en onthutsend zijn, mits gedaan in een gemoedstoestand die niet bevooroordeeld is. Dus stel je oordelen voor de duur van het experiment even uit en probeer onbevangen te kijken...

De tekst hier onder komt uit het boek 'Liberation IS' van Salvadore Poe die het experiment als volgt beschrijft:

"Recht vooruit kijkend, en zonder je verbeelding of geheugen te gebruiken, in je eigen directe visuele ervaring hier en nu, heb je een hoofd? Neem de tijd om te kijken:

[...]

Welk bewijs in je eigen directe visuele ervaring geeft op dit moment aan dat er een hoofd is? Misschien zie je een beetje vaag gevormde kleur in je zichtsveld. Maar zegt dat neus? Neem de tijd om te kijken:

[...]

En bovendien, in je eigen directe ervaring op dit moment, heb je twee ogen? Of is er gewoon open ruimte? Zonder geheugen te gebruiken, kun je alleen in je directe visuele ervaring hier en nu zeggen dat je twee ogen hebt? Kijk en zie nu:

[...]

Op dit moment zijn er in je directe ervaring vormen en kleuren, maar zonder te weten wat die zijn, kun je zeggen dat je een hoofd of een lichaam hebt? Kijk en zie:

[...]

Als je zegt dat je een hoofd hebt, dan gebruik je duidelijk geheugen, gedachten. Dus wees duidelijk, alleen in je eigen directe visuele ervaring, heb je nu een hoofd?"

[...]


Er zijn ook regelmatig bijeenkomsten van beoefenaars van deze zienswijze. Douglas zelf is op bijna 98-jarige leeftijd overleden in 2007, en Richard Lang neemt nu de honneurs waar als contactpersoon. Richard geeft ook workshops en heeft een aantal boeken geschreven over het onderwerp. De Facebookpagina van THW vindt je hier.