Rizoom

| Ton Haarmans

Rizoom

Rizoom Een van de meest vreemde boeken is dit werk van de filosoof Gilles Deleuze en filosoof/psychotherapeut/activist Félix Guattari, die beiden tot de 'postmoderne' of 'poststructuralistische' richting in de filosofie worden gerekend. Ik heb het niet in het Frans gelezen, maar in een Nederlandse vertaling die uitgegeven is door de libertaire uitgeverij Spreeuw. Dat is niet vreemd, daar het een subversief werk betreft, dat een poging doet om het 'normale', geconditioneerde, lineaire en hierarchische denken volledig te ontmantelen. Panter Vandaar dat het beslist niet gemakkelijk is om te volgen wat er in dit boekje wordt uiteengezet, juist omdat we zo zijn geconditioneerd.

Ik las de oorspronkelijke uitgave van 1979 (met als titel 'Rhizoom' - met 'h') aan het eind van mijn studies en ook aan het eind van mijn engagement in een anarcho-activistische groep in mijn woonplaats. Uitgekeken op beide, op zoek naar nieuwe wegen en uitdagingen, kwam dit boekje de grenzen verleggen en bood het een vluchtlijn uit de gemeenplaatsen van de traditionele denkpatronen waarin ik mij gevangen voelde. Mijn mede-activisten snapten er niet veel van en ik kon ze dat niet kwalijk nemen...

Ik zie ook overeenkomsten met een figuur als Hakim Bey die ook met subversieve alternatieven komt, maar daarin lang niet zo ver gaat als Deleuze en Guattari, omdat zij niet alleen andere vormen van activisme voorstellen, maar in de eerste plaats een revolutie in de geest veronderstellen.

BoomBamboe In plaats van hierarchische boomstructuren waarin gewoonlijk de wereld en organisaties in geordend worden stellen Deleuze en Guattari voor om te denken, te doen en te organiseren op de manier van rizomen. Rizomen leggen verbindingen, zowel tussen delen van zichzelf als tussen delen van verschillende entiteiten. Een voorbeeld van het ene is het rizoom van bijvoorbeeld het wortelstelsel van een grassoort. Een voorbeeld van een heterogeen rizoom is de verbinding die ontstaan is uit een bepaalde wesp en een soort orchidee. De wesp en de orchidee leggen een verbinding zonder dat er iemand opdracht toe heeft gegeven! Een organisch gegroeide eenheid die vanzelf ontstaat vormt een veel stabielere structuur (of anti-structuur) dan de bovenaf opgelegde, kunstmatige vorming van organisaties. Zoiets kan bijvoorbeeld ook gevormd worden naar aanleiding van een bepaalde idee of ideologie, die het centrale knooppunt moet voorstellen, waaromheen en van waaruit gerekruteeerd wordt. Naar verloop van tijd valt de structuur uiteen, omdat er in feite geen 'echte' verbindingen zijn tussen de leden van de organisatie onderling en met andere organisaties. Er is concurentie, jaloezie, manipulatie en onderdrukking.

Been there, done that...

Deleuze en Guattari besluiten hun relaas met de volgende woorden:
"Roep geen Generaal in jezelf op! Maak kaarten, geen foto's of tekeningen! Wees de roze Panter en houd van elkaar zoals de wesp en de orchidee, de kat en de baviaan."