Zen en de Kunst van het Motoronderhoud

| Ton Haarmans

Zen en de Kunst van het Motoronderhoud

Zen en de Kunst van het Motoronderhoud Dit boek van Robert Pirsig (maar dan in de Engelse versie) werd besproken in een werkgroep over kentheorie (epistomologie), waar ik deel van uit maakte. Ik ben er weken mee bezig geweest. Een absoluut geweldig boek! Het verhaal bestaat uit meerdere lagen, onder andere:

  • een reisverhaal;
  • een autobiografie van het alter ego van Pirsig, de figuur Phaedrus;
  • de relatie tussen een vader en een zoon;
  • de passie voor het motorrijden en het bezig zijn met zo'n machine;
  • zijns- en kenmodi zoals 'hip' en 'square' en 'klassiek'en 'romantisch', je vloeiend door het leven bewegen of vastzitten in beperkende denkpatronen en praktijken;
  • en een verhandeling over een speciale, monistische filosofie, waarbij niet bewustzijn, materie of een mengeling de primaire substantie uitmaakt, maar 'Kwaliteit', de 'ouder' van subject en object, de maat van alle dingen.

Het hele boek vormt een soort handleiding voor een kwaliteitsvol leven. ZKM dwingt elke alerte volwassen lezer om veel over zichzelf na te denken: over waarden, over het leven en over de relatie tussen beide.

Het reisverhaal, de vader-zoon relatie en het knutselen aan motoren zijn op zich best de moeite waard om te lezen, maar er is me niet veel van bijgebleven. Anderen zullen waarschijnlijk juist deze verhaal-lagen meer op prijs stellen.

LotusSpanner Maar uiteraard was het de filosofie die het centrale onderwerp vormde in de besprekingen van de werkgroep. Wat we precies bespraken weet ik begot niet meer. Wat me wel bijgebleven is is de gedrevenheid waarmee deze Kwaliteit-filosofie ('Metaphysics of Quality' of 'MOQ') in het boek uit de doeken gedaan wordt. Het had weinig met 'Zen' te maken (behalve het aspect van in het moment te leven), maar er zijn wel overeenkomsten met het Taoisme van de Tao Te Ching en ook met Native American zienswijzen.

"Kwaliteit of 'waarde', zoals beschreven door Pirsig, kan niet worden gedefinieerd omdat het empirisch voorafgaat aan enige intellectuele constructie ervan, namelijk vanwege het feit dat kwaliteit (zoals Pirsig het expliciet definieert) altijd bestaat als een perceptuele ervaring voordat het ooit beschrijvend of academisch bedacht wordt. Kwaliteit is de "scherpe kant" van ervaring, alleen te vinden in het heden, bekend of op zijn minst potentieel toegankelijk voor "ons" allemaal. Pirsig stelt het gelijk aan de Tao en stelt dat kwaliteit de fundamentele kracht in het universum is die alles, van atomen tot dieren, stimuleert om te evolueren en steeds hogere niveaus van kwaliteit te belichamen. Volgens de MOQ is alles (inclusief ideeën en materie) een product en een resultaat van kwaliteit." (vertaald uit Wikipedia)

"Je hoeft natuurlijk niet te gaan vissen om je motorfiets te repareren. Een kopje koffie, een blokje om, soms is het al genoeg om de klus vijf minuten stil te leggen. Als je dat doet, kun je jezelf bijna voelen groeien naar die innerlijke gemoedsrust die alles onthult. Dat wat deze innerlijke rust en de kwaliteit die het onthult de rug toekeert, is slecht onderhoud. Dat wat er naar toe wendt, is goed. De vormen van afwenden en er naar toe wenden zijn oneindig, maar het doel is altijd hetzelfde.

Tao

“Ik denk dat wanneer dit concept van gemoedsrust wordt geïntroduceerd en centraal wordt gesteld in het technisch werk, er een versmelting van klassieke en romantische kwaliteit kan plaatsvinden op een basisniveau binnen een praktische werkcontext. Ik heb gezegd dat je deze versmelting echt kunt zien bij bekwame monteurs en machinisten van een bepaald soort, en je kunt het zien in het werk dat ze doen. Zeggen dat ze geen kunstenaars zijn, is een verkeerd begrip van de aard van kunst. Ze hebben geduld, zorg en aandacht voor wat ze doen, maar meer dan dit - er is een soort innerlijke gemoedsrust die niet is bedacht. Het materiaal en de gedachten van de vakman veranderen samen in een vloeiende beweging, zelfs veranderingen totdat zijn geest tot rust is gekomen op het exacte moment dat het materiaal juist is."...
"Dus wat je moet doen als je aan een motorfiets werkt, zoals bij elke andere taak, is de gemoedsrust cultiveren die je zelf niet scheidt van je omgeving. Als dat met succes is gedaan, volgt al het andere vanzelf. Gemoedsrust brengt juiste waarden voort, juiste waarden produceren juiste gedachten. Juiste gedachten brengen juiste acties voort en juiste acties produceren werk dat voor anderen een materiële weerspiegeling zal zijn van de sereniteit die er in het middelpunt van staat."
"Vergeet niet dat het gemoedsrust is wat je zoekt en niet enkel een gerepareerde machine ..."