De hoofdzaak


Douglas

Ik weet dat de meeste mensen zouden zeggen dat ik ze zie vliegen, maar ik heb geen hoofd.

Waar andere mensen een hoofd zien en waar jij in de spiegel een hoofd ziet, precies op die plaats zie ikzelf, als ik eerlijk en onbevooroordeeld kijk, geen hoofd en als ik die plaats met mijn handen aanraak zijn er in feite geen dingen als een 'neus' of 'wangen', maar integendeel alleen maar vage tastindrukken. Wij hebben geleerd die indrukken te interpreteren als 'neus' en 'wangen'. We hebben ook geleerd ons te identificeren met het beeld dat we in de spiegel zien: "dat kleine jongetje of meisje daar is wie ik ben". Wie we voor onszelf zijn wordt vergeten en we lopen rond in een wereld die zich buiten ons afspeelt in plaats van in de 'ruimte' die we zijn. We voelen we dat we iets verloren hebben en we doen alles om die leegte op te vullen: met geld, relaties, een zoektocht naar verlichting, wat dan ook.

Ergens in het begin van de jaren tachtig kreeg ik een boekje in handen met de eigenaardige titel 'On Having No Head', van een zekere Douglas Harding. Ik weet niet meer hoe ik eraan gekomen ben, misschien via 'Au Bout Du Monde' in Amsterdam? Er is ook een artikel over geschreven in dat fantastische boek 'Gödel, Escher, Bach' van Douglas H. Hofstadter. Misschien was dat de reden?

Hoe dan ook, Douglas beschrijft hoe hij op een bepaald moment, tijdens een trektocht in de Himalaya, plotseling ontdekt dat hij geen hoofd heeft en dat in plaats daarvan de ruimte, waar hij eerst dacht dat zijn hoofd zou moeten zitten, gevuld is met het omgevingsgebeuren. In zijn woorden:

"Kijken was genoeg. En wat ik zag waren khakibroekspijpen die onderaan eindigden in een bruin paar schoenen, khakihemdsmouwen die opzij uitliepen in een paar roze handen, en de khakivoorkant van een shirt dat bovenaan eindigde in ... hoe dan ook, absoluut niets! En zeker niet in een hoofd.

Het kostte me helemaal geen tijd om op te merken dat dit niets, dit gat waar een hoofd had moeten zitten, niet zomaar een leegte was, niet zomaar niets. Integendeel, het was heel vol. Het was een uitgestrekte leegte, voor een groot deel gevuld; een niets dat aan alles ruimte bood - ruimte voor gras, bomen, vage heuvels in de verte, en hoog daarboven sneeuwtoppen die als een rij hoekige wolken langs de hemel leken te trekken. Ik was een hoofd kwijt en een wereld rijker." 1)

Ik heb zelf maar één keer een ervaring van hoofdloosheid gehad en dat voor een heel korte tijd. Ik sta in onze tuin in Lier en kijk ontspannen rond. Plotseling verdwijnt inderdaad de illusie van een hoofd op mijn schouders en ervaar ik de wereld in 360 graden. De rest van mijn lichaam maakt deel uit van het zicht, dat zich hier op 0 meter ontvouwt. Even later is het 'normale' gevoel weer terug.

Het hoofdloze zicht kan beoefend worden, en Douglas heeft tal van eenvoudige experimenten ontwikkeld om precies dit te doen. Je vindt ze op de website van The Headless Way, een site die ik zelf nog ontworpen heb als een van mijn eerste oefeningen in webdesign, ergens in 1997 (nu ziet de site er heel anders uit).

pointing Een van de eenvoudigste experimenten is het volgende. Op de site van The Headless Way heet het het 'Pointing' experiment, waarbij je eerst met je vinger wijst naar objecten in je omgeving, inclusief delen van je lichaam, en dan verder wijst naar de plaats waar je uit kijkt - daar waar anderen je gezicht zien - en dan probeert te beschrijven wat je in die richting ziet.

Het aanwijsexperiment kan zeer onthullend en onthutsend zijn, als het wordt gedaan in een geest die niet bevooroordeeld is. Dus zet je oordelen uit voor de duur van het experiment en probeer onbevangen te kijken.

Onderstaande tekst komt uit het boek 'Liberation IS' van Salvadore Poe die het experiment als volgt beschrijft:

"Houdt je ogen recht vooruit, en zonder je verbeelding of geheugen te gebruiken, in je eigen directe visuele ervaring hier en nu, heb je dan een hoofd? Neem even de tijd om te kijken.

[...]

Welk bewijs in je eigen directe visuele ervaring op dit moment geeft aan dat er een hoofd is? Er is misschien een kleine, vage kleurvlek in je zicht. Maar wil dat een neus zeggen? Neem even de tijd om te kijken.

[...]

En verder, in je eigen directe ervaring op dit moment, heb je twee ogen? Of is er alleen maar open ruimte? Zonder gebruik te maken van het geheugen, alleen in je directe visuele ervaring hier en nu kun je zeggen dat je twee ogen hebt? Kijk en zie nu.

[...]

Op dit moment in je directe ervaring zijn er vormen en kleuren, maar zonder de kennis van wat die zijn, kun je zeggen dat je een hoofd of een lichaam hebt? Kijk en zie.

[...]

Als je zegt dat je een hoofd hebt, dan gebruik je natuurlijk je geheugen, je gedachten. Dus wees duidelijk, alleen in je eigen directe visuele ervaring, op dit moment, heb je een hoofd?

[...]"

Het geloof in een 'binnenwereld' en een daarvan afgescheiden 'buitenwereld' zorgt voor een soort verharding van het levensgevoel. Mensen kijken angstig en eenzaam door de gaten in hun illusoire hoofd en zetten een masker op om die eenzaamheid te verbergen. Hier ben ik. Daar ben jij. Wij zijn dingen geworden, afgesneden van de stroom. "I am a rock, I am an island."

1) Douglas Harding, Leven zonder hoofd, pagina 13, 14