Geloven


Geloof

"[...] hoe meer een bepaald idee als waar aanvoelt, hoe harder het in twijfel getrokken moet worden, niet hoe minder. Dit begint met alles wat je denkt te weten opzij te zetten, jezelf te ontdoen van alle overtuigingen, inclusief elke notie van zogenaamde "spiritualiteit". Kijk dan waar je bent. Ik begrijp dat dit niet voor iedereen is weggelegd." 1)

Mensen geloven van alles en de meeste van die overtuigingen zijn volslagen onzin waar geen enkel bewijs voor bestaat. Sommige zijn redelijk onschuldig, anderen ronduit kwaadaardig.

En het gaat er hierbij niet in de eerste plaats om om aan te tonen dat bepaalde overtuigingen onjuist zijn, want (heel) misschien berusten ze wel op waarheid. Het gaat erom om in te zien dat je overtuiging niet voortkomt uit eigen ervaring hier en nu, maar tweedehands is en enkel dient om wat wel hier en nu aanwezig is te verbloemen en/of verteerbaar te maken. Daar is op zich niets mis mee en veel mensen kunnen wellicht niet zonder, maar mij kan het niet bevredigen.

Laten we eens beginnen met de meer oppervlakkige en betrekkelijk onschuldige zaken waar veel mensen in geloven.

Je gelooft misschien niet echt in astrologie, maar toch kun je het niet laten om je wekelijkse horoscoop te lezen in een tijdschrift of krant. Je vindt of krijgt een klavertjevier en heimelijk hoop je op wat 'geluk'. Je vermijd toch liever onder een ladder te lopen en je bent lichtjes ongerust als het vandaag vrijdag de 13e is. Zelf heb ik jarenlang de vreemde gedachte gehad dat als ik een nummerplaat met de lettercombinatie BX zag op de weg, dat mij dat 'geluk' zou brengen. En wie doet er niet een schietgebedje als er iets ergs dreigt? "O, please, laat dit niet gebeuren..."

Dit zijn allemaal voorbeelden van wat 'magisch denken' wordt genoemd. We weten allemaal dat dit soort dingen eigenlijk onzin zijn en toch kunnen we het niet laten.

Een typisch voorbeeld van magisch denken is bijvoorbeeld een kind dat denkt schuldig te zijn aan de dood van een huisdier nadat ze het dood gewenst heeft omdat het dier haar gekrabd heeft.

Ook het denken in termen van 'geluk hebben' of juist 'ongeluk hebben' is een vorm van magisch denken. Er gebeuren gewoon dingen die je aangenaam of juist onaangenaam vindt, meer niet.

Magisch denken wil zeggen dat je denkt als individu invloed te hebben op het universum en het universum geeft aan jou persoonlijk tekens en boodschappen door. Je denkt geluk en ongeluk voor jezelf en anderen tot stand te kunnen brengen of juist te kunnen vermijden.

Een zwaarder geval van magisch denken is bijvoorbeeld het geloof in voodoo of tovenarij waardoor werkelijk schade aan zichzelf of andere gelovigen toegebracht kan worden.

Geloof kan inderdaad bergen verzetten. En dit moeten we, volgens mij, ook als de werkelijke agens beschouwen bij verschijnselen als handoplegging, gebedsgenezing, Reiki, genezen met kristallen en homeopathie. De oorzaak van eventuele genezingen (als deze al gebeuren) ligt, mijns inziens, niet in het kristal dat gebruikt wordt of het superverdunde homeopathische middel dat zelfs geen molecuul meer bevat van de stoffen die er in zouden moeten zitten. De oorzaak ligt, denk ik, in het geloof van de patiënt in de gebruikte methode of persoon. Dit noemen we het 'placebo-effect', een verschijnsel wat we overigens nog lang niet helemaal begrijpen. Naast het placebo-effect is er ook het werkelijke, helende effect van aandacht en lichamelijke aanraking bij bepaalde vormen van 'alternatieve' geneeskunde.

Ook redelijk onschuldig is het geloof aan zogenaamde paranormale verschijnselen als telepathie en helderziendheid. Idem het geloof in aura's, chakra's en acupunctuur. Er zijn geen bewijzen gevonden voor het bestaan of werking van deze zaken, net zo min als voor astrologie, handlezing en kaartleggen... En iedereen heeft wel eens meegemaakt dat je aan iemand denkt en even later wordt je door die persoon opgebeld of er gebeurt iets met die persoon. Er is hier geen sprake van een paranormale communicatie, maar van gewoon toeval. De talloze keren dat je aan die persoon denkt en er gebeurt helemaal niets worden vergeten.

Maar, nogmaals, het gaat er mij hier niet om of dit soort zaken nu wel bestaan of werken of niet. Wel of je jezelf opsluit in een exclusieve, 'alternatieve' identiteit en daardoor het zicht kwijt raakt op de naakte, antwoordloze, onbezoedelde werkelijkheid. Maar als dat je gelukkig maakt, 'knock yourself out'.

"Als je hoofdpijn hebt en gelooft dat kloppen op denkbeeldige meridianen dat kan verhelpen, prima. Misschien kan het. Als je gelooft dat iemand je chakra's in balans kan brengen, of dat het herhalen van een mantra niet leidt tot zelfhypnose, maar tot transcendentaal begrip, prima. Ga je gang. Maar dat alles heeft niets te maken met de eenvoud waar ik op wijs." 2)

We leven allang niet meer in holen of oerwouden en zijn niet langer de prooi van grote roofdieren en we hoeven niet meer alert te zijn voor elke schaduw, elke bijzondere lichtinval of geluid. Maar onze geest denkt ergens nog steeds van wel en heeft verklaringen nodig en middelen om zich te beschermen. We zijn kwetsbaar en dat wat we niet kennen kan gevaarlijk zijn.

En we zijn feitelijk nog steeds kwetsbaar. Er zijn wel geen sabeltandtijgers meer (daar hebben we wel voor gezorgd), maar een auto-ongeluk of een aderbreuk is zo gebeurd. We denken liever dat een Maagd met ascendant Steenbok (ik zeg maar wat) deze week niks ergs zal overkomen en als we maar proberen gezond te leven en dagelijks onze Bach-remedies nemen dat het allemaal wel zal loslopen. Hopen we...

Ik refereer hier ook naar het fenomeen van Louise Hay, die beweerde in haar boek 'Je kunt je leven helen' dat je door het doen van bepaalde affirmaties de werking van slechte gedachten, die de feitelijke oorzaak zouden zijn van de kwaal, kunt opheffen en zodoende beter kunt worden. Voor elke kwaal of aandoening in ons leven zijn we, volgens haar, zelf verantwoordelijk. Eigen schuld, dikke bult. Pas dit verhaal eens toe op een dier dat kanker heeft of een baby, dan valt die redenering meteen door de mand. En stel dat de ziekteverzekering dit serieus zou nemen.

En zo komen we bij overtuigingen die wat ernstiger zijn en dieper gaan dan denken dat vandaag je 'lucky day' is en je vervolgens dat Lottoformulier invult.

Nemen we bijvoorbeeld het geloof in 'karma': het idee, dat wat ik nu denk en doe repercussies zal hebben voor mijn toekomst.

Karma is een idee afkomstig uit oosterse denkbeelden, maar is ook aanwezig in westerse godsdiensten in de vorm van 'zonde' en 'deugd of 'goed' en 'kwaad'. 'Goede' gedachten en daden hebben 'goede' gevolgen en 'slechte' of 'kwade' daden hebben 'slechte' gevolgen. Dit is een hele diepe, want deel van een hele cluster van gedachten en overtuigingen.

Ten eerste is er het geloof dat er zoiets bestaat als 'goed' en 'kwaad'. Ten tweede dat de ene soort daad of gedachte een andere daad van dezelfde morele soort rechtstreeks kan veroorzaken. Ten derde moet ik dan geloven dat ik bij machte zou zijn om dingen überhaupt te denken of te doen en dat ik een zogenaamde 'vrije wil' heb en dus verantwoordelijk ben voor wat ik denk of doe. Ten vierde dat er een instantie bestaat die mijn denken en daden beoordeelt en op grond van dat oordeel een toekomst uitstippelt in dit, of in een volgend leven, naargelang de soort godsdienst waarin ik geloof .

We hoeven gelukkig enkel stil te staan bij het feit dat in het universum waarin en waaruit ik besta als proces te midden van alle andere processen, alles met alles samenhangt en zo onvoorstelbaar ingewikkeld en uitgestrekt is, om in te zien dat het absoluut onmogelijk is dat er een rechtstreeks lineair verband kan bestaan tussen dat wat ik nu doe en dat wat mij over een week of zo overkomt.

Dan het idee van 'goed' en 'slecht' zelf. Wat bepaalt dat een gedachte of een daad goed is? Goed voor mij? Goed voor anderen? Goed voor de samenleving? En wat gisteren nog goed was is het vandaag misschien niet meer (slavernij!). Bestaan er werkelijk goede en slechte mensen? We worden geboren met een aantal eigenschappen waar we niets aan kunnen doen en niet hebben gekozen. We krijgen daarna een opvoeding en culturele omgeving waar we ook geen keuze over hebben. Het is een biologisch feit dat psychopaten met die aandoening geboren worden en als primaten zijn we sowieso moordlustig ingesteld, net als onze biologische neven de chimpansees. 'Slecht' zijn wordt ook niet veroorzaakt door opvoeding of onfortuinlijke omstandigheden. Het is een deel van onze biologie en zogenaamd 'slechte' dingen doen we allemaal.

Maar waarom doen de meeste mensen dan, normaliter, toch geen echt slechte dingen, zoals moord en verkrachting? We worden opgevoed van kleins af aan met een stelsel van regels, die we moeten gehoorzamen, en daarnaast hebben we straffen voor als we dat niet doen. Dit stelsel dient om de samenleving als geheel een beetje leefbaar te maken. We leren ook dat andere levende wezens dezelfde gevoelens hebben als wijzelf en kunnen ons daarom min of meer inleven in de ander en vervolgens wordt er het besluit genomen om iets wel of niet te doen. Overigens is niet iedereen in staat om zich in te leven en gaan dan desnoods toch over lijken om hun zin te krijgen. En soms gebeurt het zelfs dat een 'normaal' mens, met een normale opvoeding, toch bezwijkt onder de omstandigheden en iets vreselijks veroorzaakt.

By the way, mocht je af en toe op Facebook rondstruinen, heb je vast en zeker als eens 'memes' gezien van een indiaan, aboriginal of ander voorbeeld van een zogenaamd onbedorven 'natuurmens' die vervolgens een of andere 'wijsheid' verkondigt, dat ons een schuldgevoel wil aanpraten over onze manier van leven. Een beetje studie van die zogenaamde edele natuurvolkeren leert je al gauw dat ook die mensen waarlijk geen lieverdjes zijn of zijn geweest.

De maatschappelijke orde of 'beschaving' is inderdaad maar een dun vlies over onze primaire, dierlijke aandriften. We zijn dan ook feitelijk dieren, die gewoon deel uitmaken van de natuur. We zijn werkelijk niet beter, noch slechter dan de rest van het leven op deze planeet.

Maar goed, om het leven in zo'n geheel van regels en straffen aanvaardbaar te maken koesteren we het geloof aan een uiteindelijke rechtvaardigheid. Uiteindelijk moeten we geloven dat het allemaal goed komt. Behalve voor diegenen die duidelijk 'slecht' zijn natuurlijk. Onze beloning wacht ons hetzij in dit leven, hetzij in een volgend. We zien dit idee ook tot vervelends toe in allerlei boeken en films - de held krijgt het meisje, de boef wordt gestraft.

Dan is er het geloof aan vooruitgang, aan een Plan dat ten grondslag ligt aan de mensheid, aan alle leven op deze planeet, aan de hele wereld. Uiteindelijk (altijd uiteindelijk!) evolueren we naar een steeds betere en lichtere toekomst, een Utopia, waar alles pais en vree is, waar we het heelal gaan bevolken als verlichte geesten en we onze primitieve, dierlijke natuur achter ons laten. En ook dit verzinnen we om de dagdagelijkse ellende en sleur van ons bestaan iets dragelijker te maken. Het geloof dat wij voorbestemd zijn om te triomferen in dit leven, in een volgend leven of als toekomst voor de mensheid, zorgt ervoor dat we de samenleving liever houden zoals ze nu is, zodat we geen inbreuk kunnen en zullen maken op het Plan om vervolgens onze beloning te mogen ontvangen.

Het omgekeerde geloof bestaat ook en maakt de laatste tijd veel furore, namelijk dat het helemaal niet beter zal gaan (zie ook de populariteit van dystopiën op de streamingdiensten). Nee, de wereld gaat naar de bliksem en spoedig ook. Want wij zijn tegennatuurlijk bezig en 'moeder aarde' is ons beu. Wat hierbij vergeten wordt is dat we zelf natuur zijn en dat alles wat we doen dus ook 'natuurlijk' is. Dit geloof is minstens net zo gevaarlijk als het geloof in een stralende toekomst. Het zorgt er namelijk voor dat we op ons gat gaan zitten en niks doen: alles gaat immers toch naar de ratsmodee.

De waarheid is natuurlijk dat er geen sprake is van een lineaire vooruitgang, noch van een debacle. Alles ligt altijd volkomen open. De toekomst is onbekend. Er kan van alles gebeuren. Van een stuk steen dat neervalt uit de ruimte en alle leven morgen in één klap vernietigt, of de terugkeer van de middeleeuwen tot het uitroeien van kanker en honger op onze planeet en overvloedige energie voor iedereen.

En de planeet redt heus zichzelf wel. Dat doet ze al 4,5 miljard jaar. Of wij onszelf kunnen redden is natuurlijk helemaal niet zeker.

Alle leven is precair en we doen ons best en we zullen zien.

Nauw verwant aan deze ideeën is ook de overtuiging dat alles gebeurt "met een reden" en dat "toeval niet bestaat" en onze voorbestemde 'soulmate' op ons wacht. Maar wie of wat bepaalt die redenen en als het al zo is, hoe zouden we die redenen kunnen weten? En doet het er dan nog wel toe of er redenen zijn? En zijn het wel goede redenen (nogmaals, goed voor wie)?

In ons hoofd moet er altijd een duidelijke verklaring zijn, zo zitten onze primaten-hersenen nu eenmaal in elkaar, maar in feite is, zoals al gezegd, in het leven, in de wereld, in de kosmos zo onnoemelijk veel tegelijkertijd aan de hand, dat er nooit één reden kan zijn, nooit één enkele oorzaak. Het zijn er altijd ziljoenen, elke seconde weer, die gezamenlijk elke gebeurtenis bepalen. Het leven bestaat uit chaos, toeval en Brownse beweging. En die 'soulmate' verzinnen we er gewoon bij.

"Elk leven, hoe gelukkig ook, omvat strijd op ontelbare niveaus: lichamelijk, geestelijk, psychologisch, enzovoort. Geen wonder dat we antwoorden zoeken. Geen wonder dat we zoeken naar betekenis in onze dagelijkse routines. Geen wonder dat we redenen voor hoop willen. Velen die zeggen dat ze spirituele waarheden zoeken, bedoelen eigenlijk: "Geef me hoop, geef me een doel, laat me alleen niet in wanhoop vervallen." 3)

Voordat we verder gaan met de diepste overtuigingen die ons volkomen onbewust beïnvloeden, zijn er nog andere denkbeelden die onnoemelijk veel leed veroorzaken, zoals ageisme (leeftijdsdiscriminatie), seksisme, heteroseksisme, racisme, nationalisme en speciesisme.

Wij vereren de jeugd, ouderen worden terzijde geschoven en niet langer gehoord. Iedereen wil er jong uitzien en wel zo lang mogelijk. Seksisme is de overtuiging dat de ene sekse superieur is aan een andere sekse en daar ook rechten aan ontleent die niet toekomen aan de mensen van een andere sekse. Een heteroseksist vindt mensen met een andere seksuele geaardheid onnatuurlijk, slecht en minderwaardig. Evenzo denkt een racist dat mensen van zijn/haar huidskleur 'betere' mensen zijn dan die met een andere huidskleur. Nationalisten vinden hun natie, land of volk superieur aan andere volkeren en er wordt onnoemelijk veel leed veroorzaakt door het idee dat 'speciesisme' genoemd wordt, wat inhoudt dat de menselijke soort het recht heeft om leden van andere soorten te doden, op te eten, te mishandelen, vivisectie op uit te oefenen en uit te roeien.

Al deze overtuigingen en geloofjes kunnen bestaan en worden mogelijk gemaakt door hetgeen we geloven op het diepste niveau: het geloof aan ´substantialiteit´ oftewel het bestaan van 'dingen', het idee dat we zelf een ding zijn en opgesloten zitten in een lichaam, te midden van een potentieel vijandige omgeving en van daaruit het geloof aan een (on)veranderlijk en (on)machtig zelf.

1) Robert Saltzman, De tienduizend dingen, Hoofdstuk 14
2) Robert Saltzman, De tienduizend dingen, Hoofdstuk 18
3) Robert Saltzman op Facebook