Momento mori


Roos

Ongeveer 150.000 mensen sterven elke dag in de wereld. Jij en ik zullen ook sterven. Kan zijn door een aderbreuk over 5 minuten, kan zijn door een auto-ongeluk volgend jaar, kan ook na 20 jaar of nog langer. Ik ben op dit moment (12 oktober 2021) 68 jaar oud en dat zijn 25107 dagen. Volgens de dodenklok zou ik sterven op 9 oktober 2025, 74 jaar oud. Niet zo goed. Oké, misschien moet ik iets aan mijn BMI doen, meer bewegen en niet elke dag 'tinto de verano' drinken.

Naast wat alcohol neem ik elke dag een bloedverdunner, een cholesterolremmer en een maagzuurremmer. En ik eet bijna geen vlees. Hopelijk helpt dat ook. Maar goed, op een dag zal de dag komen, die mijn laatste zal zijn.

Ik wil niet doodgaan. Ik heb een enorme angst om er niet meer te zijn. Het idee om er niet meer te zijn verbijstert me gewoon. De vele pijnlijke manieren om te sterven vind ik ook angstaanjagend: verstikking, verbranding, onthoofding, een hartaanval. Verschrikkelijk.

Iemand postte onlangs op Facebook:

"Aan het eind van de dag, is het enige doel van spiritueel zoeken vrede te sluiten met iemands angst voor de dood."

Ik denk dat dat waar is, maar ik vind het allesbehalve makkelijk om daarbij stil te staan.

In feite is de angst om te sterven onze meest fundamentele angst. Deze angst wordt omschreven als de angst voor vernietiging, voor het ophouden te bestaan. Dit is een fundamentelere manier om het uit te drukken dan alleen 'angst voor de dood'. Het idee niet langer te bestaan wekt bij alle normale mensen een primaire existentiële angst op. Denk maar aan dat paniekerige gevoel dat je krijgt als je over de rand van een hoog gebouw kijkt.

En wat zou er op het moment suprême gebeuren? Naar alle waarschijnlijkheid, denk ik, lijkt het op onder narcose gaan: pats, licht uit, geen bewustzijn, niets. Zonder ooit weer wakker te worden.

Het lichaam is al jaren aan het sterven en op een dag geeft ook het hart het op, de hersenen krijgen geen bloed meer en sterven ook en dat is het dan.

Ik denk dat dus, maar ik weet het natuurlijk niet echt. Dit zou alleen waar zijn als ons hele bestaan alleen maar materieel is. Misschien is er 'iets' in ons dat niet materieel is en overleeft deze 'ziel' of afzonderlijke geest de fysieke dood. Misschien is ons leven slechts een fase in een groter geheel in die geest en gaan we na de dood een nieuwe fase in, misschien in een nieuw lichaam? Veel mensen geloven zoiets. Maar waarom zou ik dat geloven? Is er bewijs voor een 'leven na de dood'? Is er bewijs voor het idee dat de geest primair is en de wereld slechts een verschijnsel in en als die geest?

Ik denk van niet. Bijvoorbeeld: sommige spirituele leraren gebruiken de volgende redenering: je kunt nooit iets ervaren dat zich niet in de geest bevindt en de conclusie is daarom dat er enkel geest bestaat. Maar die redenering zegt eigenlijk alleen dat er geest is. Ja, natuurlijk bestaat het. Maar het zegt niets over de primaire zijnsaard (de 'ontologie') van de geest. Aan de andere kant is er ook geen bewijs voor het omgekeerde, dat fysicalisme wordt genoemd 1). Fysicalisten hebben de grootste moeite met het bestaan van diezelfde geest; zij noemen dit het 'harde probleem' en het komt op het volgende neer: de ervaring van de kleur rood (of welke andere waarneming dan ook) kan niet worden herleid tot eigenschappen van elementaire deeltjes en krachten. Er zijn ook fysicalisten die volledig ontkennen dat er überhaupt zoiets bestaat als 'geest' of 'subjectiviteit' of 'bewustzijn', wat natuurlijk absurd is.

Conclusie: geen conclusie. En in het verlengde daarvan op de vraag of er een persoonlijk voortbestaan is na de dood van het lichaam: we weten het niet. Niemand weet het. Het komt er dus op aan om te leren leven met de onzekerheid en met de reële mogelijkheid dat er gewoon niets is na de dood.

Een ding weet ik wel zeker: ik leef en ik leef nu, en dat is absoluut ongelooflijk. Vandaar dat de dichter Horatius de dag vergeleek met een bloem:

[...] sapias, vina liques, et spatio brevi spem longam reseces. dum loquimur, fugerit invida aetas: carpe diem quam minimum credula postero.

[...] wees wijs, klaar de wijn en zet je toekomstdroom af tegen de korte tijd die je gegeven is. Terwijl wij praten is de jaloerse tijd al gevlogen: pluk de dag en reken zo min mogelijk op morgen.

1) Fysicalisme: de aanname dat alles fysisch is, en dat immateriële eigenschappen - dingen van psychologische, morele of sociale aard - voortkomen uit het fysische, dat wil zeggen: de eigenschappen van elementaire deeltjes en bijbehorende krachtvelden.