Panta rei


Stroom

Neem een appel. Op de tafel voor je staat een mand met appels. Geen probleem: je pakt een van de appels. Maar wat heb je nu eigenlijk gepakt? Een 'appel'? Als je deze zin leest, hoor je in je hoofd de klanken die samen het woord 'appel' uitmaken. Je kunt de zin ook uitspreken en dan hoor je het geluid hardop. Er is dus het woord 'appel', het geluid 'appel' in je hoofd, het geluid hardop en er is het ding dat we nu vasthouden, de 'appel' zelf. Er liggen nog meer 'appels' in de mand. Dat zijn allemaal 'appels'. Maar wat is nu een 'appel'? Die dingen die daar in die mand liggen zijn geen lettercombinaties of geluiden. Dat zijn in feite hele andere soorten dingen. Wat we nu in ons hand vasthouden heeft daar niets mee te maken. Deze appel verschilt ook van alle andere appels en toch noemen we dat allemaal 'appels'.

Als we onze appel een tijdje laten liggen zullen we zien dat hij verandert. Langzaam transformeert de mooie glanzende appel in een hoopje bruine troep. Nog wat later is zelfs dat verdwenen. Waar is nu de oorspronkelijke appel?

Voordat we de appel vasthielden heeft hij een hele geschiedenis meegemaakt. Hij is aan een boom gegroeid vanuit een appelbloesem. De bloesem is gegroeid aan de appelboom. De geschiedenis van de appelboom gaat minstens 13.8 miljard jaar terug tot op het moment van het ontstaan van het universum: de Big Bang. En er zijn natuurkundigen die beweren dat er aan onze Big Bang oneindig veel andere Big Bangs vooraf zijn gegaan.

De appel die we nu vasthouden is dus geen zelfstandig en duurzaam 'ding'. Zo te zien bestaan er überhaupt geen zelfstandige, duurzame dingen. Alles verandert voortdurend in één doorgaande stroom. "Je kunt niet tweemaal in dezelfde rivier stappen", zei Heraclitus al zo'n 2500 jaar geleden.

Door alles om ons heen een naam te geven proberen we om toch iets vast te houden. We maken er een ding van, een begrip. Heel handig in communicatie. Je weet onmiddellijk wat er bedoeld wordt als iemand vraagt om een appel uit de mand voor je te pakken. We doen dit niet alleen bij appels en peren, maar ook bij dames en heren. Mijn naam is Ton Haarmans, maar wat ben ik nu eigenlijk? Nog even en ik ben ook een hoop bruine troep en mijn geschiedenis gaat ook terug tot de Big Bang, of wie weet, nog verder.

Iets een naam geven, een identiteit, is niet meer dan een magische handeling, een bezwering wat (hopelijk) communicatie vergemakkelijkt, maar verder op geen enkele manier iets zegt over wat een bepaald verschijnsel feitelijk is. Dat kan ook niet want het verschijnsel zelf heeft geen eigenheid, geen identiteit, geen duurzaamheid. En dat geldt dus ook voor mijzelf, voor wie of wat ik ben. Ik ben niet. Ik heb dus ook geen macht. Tegelijkertijd ben ik natuurlijk wel, net als de appel. Het is niet zo dat ik of de appel niet bestaat, maar niet op de manier waarop we meestal denken dat iets of iemand bestaat, namelijk iets dat een duurzame en vaste identiteit heeft. Alles stroomt, alles is de stroom, "Panta rei".