Stof in de wind


De Zwarte Kat analogie

Filosofie is als in een donkere kamer zijn op zoek naar een zwarte kat.

Metafysica is als in een donkere kamer zijn op zoek naar een zwarte kat die er niet is.

Theologie is als in een donkere kamer zijn op zoek naar een zwarte kat die er niet is en roepen: "ik heb 'm gevonden!"

Wetenschap is als in een donkere kamer zijn op zoek naar een zwarte kat met een zaklantaren.

De wetenschap komt met allerlei verklaringen en theorieën over de aard en het ontstaan van de werkelijkheid. Feiten worden waargenomen, hypotheses worden opgesteld om de feiten te verklaren. De hypotheses worden getest en onderworpen aan falsificatie en verificatie. Indien de hypotheses de testen doorstaan, wordt er een theorie opgesteld, die zo goed mogelijk de feiten kan verklaren en waarmee mogelijk ook voorspellingen kunnen worden gedaan.

En het onderzoek gaat altijd verder. Wetenschap is een doorgaand proces. Misschien komen er nieuwe feiten aan het licht, waardoor theorieën herzien moeten worden of uitgebreid. Er is heel veel kennis aanwezig. Sommige dingen weten we behoorlijk zeker. Er zijn wetenschappelijke theorieën die onvoorstelbaar nauwkeurig zijn, zoals bijvoorbeeld het Standaard Model van de deeltjesfysica, terwijl we tegelijkertijd ook weten dat dit model niet volledig is.

Hoe ziet de wetenschap hetgeen wij de 'werkelijkheid' noemen?

De meeste wetenschappers nemen aan dat er een soort van 'buitenwereld' bestaat, waarvan we enkele eigenschappen kunnen meten. Via bepaalde signalen uit die buitenwereld, zoals lichtdeeltjes, geurmoleculen en luchtdrukverschillen, wordt er in de hersenen een beeld van de wereld geschapen. Dat beeld toont wetmatigheden die ons in staat stellen om voorspellingen te doen. De steen van een zeker gewicht die ik met een bepaalde snelheid omhoog gooi, valt weer neer met een bepaalde snelheid en een zekere impact. Doe ik diezelfde gooi nog eens op dezelfde manier, dan zullen de gemeten snelheden, gewichten, etcetera ook praktisch hetzelfde zijn.

Maar zoiets ogenschijnlijk simpel als het vallen van een steen is in feite een volstrekt onbegrepen fenomeen. "De zwaartekracht doet dat toch?". Ja, maar wat is dat? Daar hebben al heel wat intelligente mensen zich het hoofd over gebroken. We hebben theorieën en formules. De formules kloppen bijzonder nauwkeurig, maar ze verklaren natuurlijk niets. Er zijn zelfs serieuze wetenschappers die menen dat zwaartekracht niet meer dan een illusie is. 1)

stuff!

We weten in feite ook niet wat een 'steen' is, of een 'appel', of wat dan ook. We geven namen aan dingen en processen en dat lijkt het net of we ook weten WAT iets is. Namen verwijzen enkel naar andere namen, maar zeggen nooit iets over het benoemde.

Dit neemt niet weg dat de methodiek van de wetenschap geweldige resultaten oplevert. We leven allemaal een redelijk comfortabel leven dankzij diezelfde wetenschap. Maar ze is niet in staat om antwoorden te geven op uiteindelijke vragen. En dat is niet de schuld van de wetenschap, maar van de aard van de werkelijkheid en de menselijke conditie. En al is het proces van de wetenschap zinnig, nuttig en vooral plausibel, ook de mensen die er in werken zijn 'maar' mensen en hebben dus vooroordelen en vooringenomenheden, net als iedereen.

Ik wil als kind in ieder geval wetenschapper worden. Of 'uitvinder'. Ontdekkingen doen in geheimzinnige, vreemd geurende laboratoria, vol glaswerk, mensen in witte jassen en instrumenten. Mijn toenmalige idee van romantiek dus :-)

Maar al die feiten, feitjes en formules kunnen me na een tijd niet meer boeien. Ik wil weten wat er aan de grondslag ligt van alles wat we waarnemen en denken te weten in dit onmetelijke heelal.

Het wordt me na een tijd al snel duidelijk dat er grenzen zijn aan wat wij en de wetenschap überhaupt kunnen weten. Waar komt het universum vandaan? Waarom is er eigenlijk een universum? Wat zijn ruimte, tijd, materie of energie eigenlijk? Wat is leven? Wat is waarneming? Wat zijn gedachten? Wat gebeurt er als wij sterven? Dat zijn vragen waar de wetenschap geen definitief antwoord op kan geven.

Maar er moeten toch ergens antwoorden zijn op deze vragen? Je kunt toch nadenken en op zoek gaan naar die antwoorden? Je kunt bijvoorbeeld te raden gaan bij godsdiensten, wijsgeren en leermeesters uit heden en verleden. Misschien hebben die de antwoorden wel die de wetenschap niet kan geven.

Religies hebben inderdaad (pasklare) antwoorden. En er zijn miljoenen mensen die rotsvast overtuigd zijn van de waarheid van die antwoorden. De verhaaltjes uit de boeken van die religies zijn praktisch allemaal door de wetenschap achterhaald en klinken in mijn oor als complete en zelfs waanzinnige onzin. Naast de verhaaltjes zijn er de voorschriften over hoe je het best dient te leven en vaak dienen die om een of ander bovennatuurlijk wezen te manipuleren, zodat jij het in dit leven of anders in ieder geval na dit leven het misschien wat beter krijgt. Of ze dienen om een samenleving enigszins leefbaar, maar ook controleerbaar, te maken en te houden.

De achterliggende filosofie van veel religies' (en ook van veel zogenaamde 'spiritualiteit') van een eeuwig Beginsel (God, Allah, Brahman, 'Existence', de Natuur, Universeel Bewustzijn, whatever) dat ten grondslag zou liggen aan de wereld kan alleen maar op gezag geaccepteerd worden: een hogepriester, goeroe of een of ander boek beweert het. Bewijzen dat zoiets bestaat is tot nu toe niet echt gelukt en het is nu eenmaal logisch onmogelijk om te bewijzen dat iets niet bestaat. Maar het zou dus kunnen. De geloofsvarianten die dit Beginsel menselijke trekjes geven (na-ijver, moordlust, medelijden, noem maar op - de goden zijn duidelijk geschapen naar ons beeld - komen op mij eerder belachelijk over, maar dat is uiteraard enkel mijn persoonlijke mening.

Veel religies en spirituele bewegingen beweren ook dat er zoiets bestaat als een eeuwig, goddelijk beginsel dat zich in ons of in alles aanwezig zou zijn. En of je het nu 'ziel', 'Atman' of 'Consciousness' noemt, maakt niet uit. Het zou de dood van het lichaam overleven, zo wordt beweerd en verder bestaan in een andere 'sfeer' of 'dimensie', of (na een tijdje in de andere dimensie vertoefd te hebben) reïncarneren in een nieuw lichaam. Ook hiervoor is geen enkel bewijs, maar nogmaals, het zou natuurlijk kunnen. By the way, ook voor zogenaamde 'bijna-dood-ervaringen' bestaan heel gewone en natuurlijke verklaringen.

Dan heb je nog de westerse en oosterse wijsbegeerte. Die komen al sinds 2500 jaar met talloze zogenaamde antwoorden. En naast spitsvondigheden en haarkloverij, zitten er ook best boeiende en entertainende gedachten tussen hoor, maar alweer, geen enkel bewijs. En dat geldt helemaal voor die speciale afdeling van de filosofie, genaamd "metafysica", wat 'naast de fysica' betekent. Awel ja, het "heeft er dus naast gelegen", zoals mijn moeder zou zeggen van een sieraad dat niet van echt goud gemaakt is.

We kunnen niet buiten onszelf, of het universum kijken en daarom kunnen we ook geen vragen beantwoorden die betrekking hebben over de aard en oorsprong van mind/wereld.

"Speculatie over de oorspronkelijke bron van alles wat we zien, denken en voelen, wat het allemaal betekent, waar het allemaal heen gaat, wie en wat "ik" ben, en andere dergelijke vragen tarten het weten, zeg ik, en je kunt er alleen in geloven, het verwerpen of zoals in mijn geval, laten wegwaaien als stof in de wind." 2)

Antwoorden op de ultieme vragen van het leven zijn dus gewoon niet het antwoord. Met dit inzicht verdwijnen met de antwoorden ook de vragen (want die doen er dan niet meer toe).

Wetenschappelijke, religieuze en wijsgerige overtuigingen zijn maar een onderdeel van het totale complex van meningen, en dingen die we onbewust denken en die ons het zicht op onze werkelijkheid benemen, vervormen en verbloemen. De meeste van die opvattingen zijn nog onbewust ook en daarom des te invloedrijker.

1) zwaartekracht als illusie
2) Robert Saltzman, De Tienduizend Dingen, Hoofdstuk 22