To be or not to be


Zelven

Er zijn velen in, onder andere, de neo-advaita en non-dualistische spirituele 'scene' die beweren dat 'ik' niet besta, dat het 'zelf' niet bestaat. Alleen het Absolute, Universele Bewustzijn bestaat. Het 'ik' is een illusie en nog een gevaarlijke ook, want het vormt het punt waar allerlei destructieve neigingen, zoals egoïsme en egocentrisme, vandaan komen. En spiritualiteit bestaat eruit om het fictieve zelf daarom te zuiveren en het op te laten gaan en te verenigen met een Hoger Zelf, dat niet-individueel is.

Op mij komt zo'n bewering als absurd over. Natuurlijk besta ik wel! Niet als iets dat sinds mijn geboorte vaststaat en mijn onveranderlijke identiteit uitmaakt als levend wezen, als persoon met een vaste naam, etc. Maar wel als een gezichtspunt, als zelf-referentie, als aanduiding van dit lichaam en deze persoonlijkheid ten opzichte van andere lichamen en andere aspecten van de wereld waarin ik mijzelf aantref.

Voor de rest ervaar ik mijzelf als een voortdurende stroom van wisselende ervaringen. Het is waar dat dit lichaam en de herinneringen van dit lichaam een zekere continuïteit vertonen. En er zijn karaktertrekken, wellicht vastgelegd in het DNA van dit lichaam, die nog steeds hetzelfde zijn. Ik bespeur nog steeds een soort basis-terughoudendheid en een overgevoeligheid voor allerlei indrukken. Ik voel me min of meer dezelfde als gisteren, maar toch lijk ik al helemaal niet meer op de persoon die ik een tijd geleden was, nog minder op de persoon die ik was als tiener en als kind. Ik heb andere belangstellingen, andere overtuigingen, andere waarden, een andere smaak voor muziek, etcetera.

"Wanneer wij denken dat wij een bepaald ding met een naam zijn, zien wij onszelf zoals een kurk in een stroom. Wat we ons niet realiseren is dat er alleen maar stroming is. Wat wij als iets bijzonders beschouwen, is vanaf het begin alleen maar beweging, verandering en stroming... Het is niet zo dat het universum bestaat uit ontelbare objecten die in beweging zijn. Er is alleen flux. Niets drijft mee (of kan drijven) in de flux, zoals een kurk in een stroom; niets ontstaat of gaat voorbij. Er is alleen maar stroming." Steve Hagen

Er is nu, op dit moment, één onafscheidelijke stroom van indrukken - waarnemingen, gevoelens en gedachten - die continu verandert. Mijn bestaan als deze persoon, hier en nu, is evenwel niet in strijd met een mogelijk Universeel Beginsel, al heb ik zoiets nog nooit ervaren. En wat ik verneem van anderen die beweren dat ze wel een vereniging met iets dergelijks beleefd hebben is het duidelijk dat een dergelijke ervaring meestal van tijdelijke aard is. Het is niet goed mogelijk om als mens, als persoon, normaal te functioneren in nirvikalpa samahdi. Er schijnen wel saddhu's te bestaan die hierin verzeild zijn geraakt, maar die moeten elke dag door anderen gevoed en verschoond worden. Niet iets om naar uit te kijken wat mij betreft.

Er bestaat misschien wel een absoluut, permanent, onafhankelijk beginsel, maar het dagelijkse leven speelt zich beslist niet af op dat niveau.

Te voelen dat je het centrum bent van je beleving, dat de wereld om jou draait, dat jij 'binnen' bent en de wereld 'daarbuiten' is overigens ook niet noodzakelijk om normaal te kunnen functioneren. Om dit te verduidelijken volgt hieronder het vertaalde verslag van een gesprek tussen Robert Saltzman en een paar anderen op Facebook:

"Vraag: Robert, in De tienduizend dingen zeg je: "Op dit moment lijk je te bestaan als een centrum van bewustzijn." En in dat boek zeg je ook: "De waarnemer is het waargenomene. Een scheidslijn tussen binnen en buiten is een kenmerk van Fantasyland, en ik hang niet rond in dat pretpark." Mijn vraag is dus: Als mensen het gevoel hebben dat zij het centrum van bewustzijn zijn, zou dat dan niet vanzelf leiden tot het gevoel dat zij binnen zijn en de rest van de wereld buiten?

Antwoord: Ja, dat is het punt. Je LIJKT te bestaan als een "centrum", maar is dat waar, of is alles gewoon hier, en is het gebruikelijke idee van "mezelf" als een blijvende aanwezigheid slechts een soort fantasie?

Vraag: Dit alles is gewoon hier, en er is een gemeenschappelijk gevoel dat ieder van ons in het centrum van onze wereld staat. Als we dat allemaal voelen, dan is dat waar voor alle praktische doeleinden. Misschien is het een fantasie, en misschien dient die fantasie een nuttig evolutionair doel.

Antwoord: Precies. Dus kan iemand emotioneel, psychologisch vrij zijn van dat alles - althans relatief vrij ervan?

Vraag: Ik ben vrij van het denken dat ik dingen veroorzaak die gebeuren, en ik ben vrij van het denken dat ik de doener ben. Ik ben niet vrij van het gevoel dat ik het centrum van mijn wereld ben. Het is moeilijk voor mij om te zien hoe dat zou voelen.

Antwoord: Ja. Het kan niet worden uitgelegd. Voor mij is het geen absoluut iets. Het gevoel van mezelf is er nog steeds samen met al het andere, maar niet in het centrum. Gewoonlijk lijkt wat Robert wil of niet wil onbeduidend, niet de moeite waard om over na te denken. Zonder dat gewicht van egocentrisme lijkt elk moment veelomvattend, een unieke gebeurtenis, op een vreemde manier boeiend net als een van mijn foto's.

Vraag: Houdt dat verband met wat je zei over een paar centimeter boven de grond zijn?

Antwoord: Wel, dat was D.T. Suzuki's manier om te verwijzen naar zijn gevoel van vrijheid toen hem gevraagd werd hoe verlichting is, maar tenzij je het voelt, zijn het slechts woorden.

Vraag: OK. Ik snap het. Nogmaals, hartelijk dank.

Antwoord: Een andere manier is in te zien dat "ikzelf" gewoon een ander proces is in een wereld van ontelbare processen, die allemaal tamelijk automatisch doorgaan totdat ze dat niet meer doen.

Dit betekent niet dat je je persoonlijke behoeften negeert of kleineert. Het betekent dat je je er niet op concentreert.

Commentaar van iemand: "Als het gewicht van egocentrisme afneemt, verdwijnt ook het gevoel dat je binnen bent en de rest van de wereld buiten."

Wiske

Suske en Wiske, De Olijke Olifant, strip 12, plaatje 3