Zie je wel, ik heb gelijk!


Een vooringenomenheid, of in het Engels, een 'bias' is een manier om overtuigingen levend te houden en te versterken. Een vooringenomenheid is een onevenredig gewicht ten gunste of ten nadele van een idee of zaak, gewoonlijk op een manier die gesloten, vooringenomen of oneerlijk is. Vooroordelen kunnen aangeboren of aangeleerd zijn. Mensen kunnen vooroordelen ontwikkelen voor of tegen een individu, een groep, of een overtuiging. 1)

Er zijn vele soorten vooringenomenheid en iedereen, ook serieuze en intelligente wetenschappers maken zich hier schuldig aan.

Neem bijvoorbeeld wat in het Engels 'confirmation bias' wordt genoemd. Dit is de neiging om dat wat je overtuiging bevestigd eerder serieus te nemen dan wat je overtuiging zou weerleggen. Iemand die hypochondrisch is zal overal op het internet 'bewijzen' vinden dat hij, bij het zien van een vlekje op zijn arm, beslist kanker heeft. Het artikel of de dokter, die zegt dat het om een onschuldige pigmentatie gaat wordt niet geloofd. De hypochonder is al overtuigd en zal dus overal bevestiging zoeken en vinden om zijn overtuiging te staven. Alles wat zijn overtuiging niet staaft wordt over het hoofd gezien of ontkent.

marsgezicht Maar pas op: niet alleen hypochonders doen dit. Iedereen heeft min of meer die neiging. Sociale media hebben deze vooringenomenheid bijna standaard gemaakt door programmatisch meer te tonen wat aansluit bij de een eerdere zoekopdracht van de gebruiker. En zo kom je na het zien van een onschuldig filmpje over het 'gezicht op Mars' ook terecht bij de schijnbare afbeelding van Jezus in een stuk toast en vandaar bij andere 'paranormale' toestanden en voor je het weet zie je niets anders meer als ontvoeringen door aliens en geestverschijningen.

Het zien van een gezicht op Mars of Jezus in een stuk toast is een andere vorm van vooringenomenheid, namelijk apofenie of pareidolie genoemd: de neiging om patronen te zien in wat feitelijk toevallige configuraties zijn. En iedereen kent wel 'Janneke', het 'gezicht' op de maan.

Mensen hebben van nature de neiging om overal gezichten in te zien, in de stippen van het balatumzeil op de vloer of in stronken van bomen. Het zal wel met overleving als baby te maken hebben om het gezicht van de moeder te herkennen. En het voorbeeld van het zien van een slang die in feite een stuk touw is kent ook iedereen wel. Het op tijd herkennen van gevaar is natuurlijk van het grootste belang, maar kan ook heel misleidend zijn.

Ik denk dat het een goed idee is om je zoveel mogelijk bewust te zijn van dit soort geniepige constructies die er voor zorgen dat je "zie je wel" denkt, "ik heb (toch) gelijk". Je vindt een overzicht van allerlei soorten bias in het Wikipedia artikel dat daarover gaat.

1) Vertaald uit Wikipedia