Welkom in de matrix

| Ton Haarmans

Welkom in de matrix

Zien De wereld die wij waarnemen bestaat uit kleuren, vormen, geluiden, geuren, smaken en allerlei soorten gevoelsindrukken.

De meeste mensen nemen aan dat er een 'externe' wereld bestaat en dat bijvoorbeeld de ogen een soort vensters zijn waardoor wij, als het ware achter onze ogen verblijvend, naar die externe wereld kijken. En bijna iedereen heeft vroeger op school geleerd, dat we kleuren kunnen zien met de kegeltjes in onze ogen. Maar dat hele verhaal klopt niet. We ‘zien’ kleur met onze hersenen. Strikt gesproken bestaat kleur fysiek niet, het is een illusie die onze hersenen creëren om aan te geven dat er een verschil bestaat tussen objecten in de omgeving. Dit geldt ook voor alle andere zintuigelijke indrukken. Het zijn de hersenen die de wereld vorm, kleur, geur, etc. geven. De informatie die onze hersenen omtoveren in kleur wordt ingebracht via 'elektromagnetische straling', ook 'fotonen' of 'lichtdeeltjes' genoemd. Hoe weten we dat er zoiets als 'fotonen' of 'geluidsgolven', of 'geurmoleculen' bestaan? Die zijn allemaal het gevolg van interpretaties van metingen. De metingen worden weer door zintuigen aan hersens medegedeeld, die vervolgens een interpretatie construeren, die wij dan weer leren en verwerken met onze hersenen.

Precies weten hoe dit ontstaat en werkt weten we feitenlijk niet. Er zijn wel allerlei theoriën. Onder andere de ontwikkelingspsycholoog Jean Piaget heeft hier veel over nagedacht. En op zijn werk (en het transcendentaal idealisme van Immanuel Kant) is onder andere de theorie van het constructivisme ontwikkeld: het idee dat kennis niet voor het oprapen ligt in een buitenwereld, maar geconstrueerd wordt in de hersenen (of geest als je dat liever hebt).

Dus, volgens het constructivisme, wordt het waarnemen van de wereld en alles wat je beleeft door het brein geconstrueerd. We kunnen gewoon niet weten hoe een wereld buiten de geest er uitziet, zelfs niet of die wel bestaat. Zelfs ruimte, tijd en causaliteit zijn wellicht constructies en bestaan (misschien) niet 'echt', wat dat ook mag betekenen :-)

rode kubus Ik kan me voorstellen dat de wereld door een pasgeborene volkomen anders beleefd wordt dan door een volwassene, terwijl de baby en de volwassene dezelfde zintuiglijke informatie te verwerken krijgen als ze beide naar, bijvoorbeeld, een rode kubus op een witte achtergrond kijken…

Ik herinner me dat ik een tijd geleden les gegeven heb in het werken met computers aan 80-plussers. Voor hen zag de desktop van een PC er totaal anders uit dan voor mij. Ik zag bijvoorbeeld allerlei 'icoontjes' staan. Zij niet. Ze konden geen verschillen zien in al die kleureninformatie op het scherm. Voor hen was dat één, plat, chaotisch beeld, waar niets in te onderscheiden viel. Zo stel ik me ook voor hoe het voor een pasgeborene is om de wereld te zien: zonder afzonderlijke vormen, zonder onderscheid tussen voor- en achtergrond.

Stereogram Dus op een bepaald moment wordt er wel een onderscheid gemaakt en is er ineens sprake van een distinctie tussen bijvoorbeeld voorgrond en achtergrond of tussen gebieden met afwijkende kleuren, of tussen een 'binnen-' en een 'buitenwereld'. Ik kan me weer voorstellen dat dit lijkt op het plotseling in beeld springen van een voorwerp bij het bekijken van een 'autostereogram', die op het eerste zicht enkel chaos of een random stippenpatroon bevatten… (in het beeld hierbij zou je een haai moeten kunnen zien – maar dat lukt mij dus nooit, wegens een 'lui oog').

Het feit dat het de hersenen zijn die de wereld vormgeven wil nog niet zeggen dat enkel mijn hersenen / mind de wereld construeren. Dit zou solipsisme betekenen en dat zou absurd zijn, want hoe weet ik wat woorden als 'hersenen' of 'geest' of 'wereld' feitenlijk betekenen? Deze woorden hebben enkel betekenis binnen een gemeenschappelijk vocabulaire. De hersenen construeren dus in 'samenspraak' (!) met andere hersenen de wereld. Een echt, sluitend bewijs is dit natuurlijk niet, want ik zou mij natuurlijk wijs kunnen maken dat wat ik hier neerpen ook werkelijk wat betekent :-)