Memento mori

| Ton Haarmans

Memento mori

The Emperor asked Master Gudo, "What happens to a man of enlightenment after death?" "How should I know?" replied Gudo. "Because you are a master," answered the Emperor. "Yes sir," said Gudo, "but not a dead one."


de tijd vliegt Elke dag op de wereld sterven er ongeveer 150.000 mensen. Ook jij en ik zullen een keer sterven. Kan over 5 minuten door een aneurisma, kan volgend jaar door een auto-ongeluk, kan ook nog 20 jaar of meer duren. Ik ben op dit moment (14 augustus 2020) 67 jaar oud en dat zijn er 24683 dagen. Volgens death clock zou ik sterven op 10 augustus 2024, 71 jaar oud. Niet zo best dus. OK, misschien moet ik wat aan mijn BMI doen, meer bewegen en niet elke dag 'tinto de verano' naar binnen slaan...
Naast de alcohol slik ik elke dag een bloedverdunner, een cholesterolremmer en een maagzuurremmer. En ik eet praktisch geen vlees. Hopelijk helpt dat ook. Maar anyway, eens komt die dag, die mijn laatste zal zijn...

doodsoorzaken Ik wil niet dood. Ik heb een enorme angst om er niet meer te zijn. Het idee om er niet meer te zijn verbijstert me. Ook de vele pijnlijke manieren om te sterven jagen mij enorme angst aan: stikken, verbranden, onthoofding, een hartaanval. Afschuwelijk allemaal.

Iemand poste laatst op Facebook: "At the end of the day, the only purpose of spiritual seeking is to make peace with one's fear of death." Ik denk dat dat waar is, maar ik vind het allesbehalve makkelijk om hier bij stil te staan.

In feite is de vrees om niet meer te bestaan onze meest fundamentele angst. Deze angst wordt omschreven als "de angst voor vernietiging, om op te houden te bestaan. Dit is een meer fundamentele manier om het uit te drukken dan alleen 'angst voor de dood'. Het idee om niet langer te zijn wekt bij alle normale mensen een primaire existentiële angst op. Denk aan dat paniekerige gevoel dat je krijgt als je over de rand van een hoog gebouw kijkt."

En wat zou er gebeuren op het moment suprème? Naar alle waarschijnlijkheid lijkt het op onder narcose gaan: pats licht uit, geen bewustzijn, niets. Zonder ooit nog wakker te worden. Het lichaam is al jarenlang aan het sterven en op een dag geeft ook het hart het op, de hersenen krijgen geen bloed meer en sterven ook en that's it.
Dat denk ik, maar ik weet het natuurlijk niet. Dat is alleen waar als ons hele bestaan enkel materieel zou zijn. Misschien is er 'iets' in ons dat niet-materieel is en overleeft deze 'ziel' of een afzonderlijke bewustzijn de lichamelijke dood. Misschien is alles wel bewustzijn en is ons leven slechts een fase in een groter geheel in dat bewustzijn en gaan we na de dood een nieuwe fase in, misschien wel in een nieuw lichaam ...

Vele mensen geloven iets dergelijks. Maar waarom zou ik dat geloven? Zijn er bewijzen voor een 'leven na de dood' (klinkt absurd in mijn oren, maar soit)? Zijn er bewijzen voor het idee dat bewustzijn primair is en de wereld slechts een verschijnsel in en als dat bewustzijn?

Ik denk het niet. Bijvoorbeeld, sommige spirituele leraars gebruiken de volgende redenering: je kunt nooit iets ervaren dat zich niet afspeelt in de geest of in bewustzijn en daarom is er enkel bewustzijn. Een dergelijke bewering zegt eigenlijk alleen maar dat bewustzijn bestaat. Ja, dat is natuurlijk zo. Maar het zegt niets over de ontologische staat of aard van bewustzijn. Maar ook voor het omgekeerde zijn er geen bewijzen: fysicalisme (de veronderstelling die stelt dat alles fysisch is, en dat immateriële eigenschappen – zaken van biologische, psychologische, morele of sociale aard – voortkomen uit het fysische, oftewel: de eigenschappen van elementaire deeltjes en bijbehorende krachtvelden). Fysicalisten hebben de grootste moeite met het bestaan van datzelfde bewustzijn, ze noemen dit het 'harde probleem' en het komt neer op het volgende: de ervaring van de kleur rood (of een andere perceptie) is niet te herleiden tot eigenschappen van elementaire deeltjes en krachten... Er bestaan ook fysicalisten die gewoon glashard het bestaan van bewustzijn ontkennen, hetgeen natuurlijk absurd is.

Tussen het idee dat er enkel bewustzijn bestaat en het idee dat er alleen materie bestaat zijn er talloze tussenvormen. Neem bijvoorbeeld 'panpsychisme': waarbij bewustzijn als een intrinsieke eigenschap van alle materie beschouwd wordt. Handig, want dan hoef je niet te verklaren hoe materie bewustzijn voortbrengt of andersom hoe bewustzijn de materiële werkelijkheid schept. Een moeilijk punt is dan wel dat zelfs elementaire deeltjes moeten beschikken over een vorm van bewustzijn. En bewijst dat maar eens...

het leven is nu Conclusie: geen conclusie. En bij uitbreiding tot de vraag of er een persoonlijk voortbestaan is na de dood van het lichaam: we weten het niet. Niemand weet dat.

Wat mij persoonlijk betreft, ik zie niet in hoe er sprake kan zijn van bewustzijn zonder levende hersenen. Zelfs de verslagen van mensen die een bijna-dood ervaring (NDE) hebben meegemaakt kunnen mij niet overtuigen, want de hersenen waren misschien niet (zeer) actief, maar natuurlijk wel degelijk levend...

Er zit dus niets anders op dan te leren leven met de onzekerheid en met de reeële mogelijkheid dat er gewoon niets is na de dood ...

Een ding weet ik wel zeker: ik leef en ik leef nu, hetgeen absoluut wonderbaarlijk is. Vandaar dat de dichter Horatius de dag vergeleek met een bloem:

[...] sapias, vina liques, et spatio brevi spem longam reseces. dum loquimur, fugerit invida aetas: carpe diem quam minimum credula postero.

[...] wees wijs, klaar de wijn en zet je toekomstdroom af tegen de korte tijd die je gegeven is. Terwijl wij praten is de jaloerse tijd al gevlogen: pluk de dag en reken zo min mogelijk op morgen.