Bij de Bhagwan

| Ton Haarmans

Bij de Bhagwan

Ik als sannyasin In januari 1983 krijg ik een brief van de secretaresse van Bhagwan Shree Rajneesh, Ma Anand Sheela, dat ik vanaf nu mijzelf Swami Pantha Chinmayo mag noemen. Ik ben 'sannyasin' geworden, een discipel van de Indiase goeroe die later Osho genoemd zal worden. Uiteraard is daar het een en ander aan vooraf gegaan...

Al van heel jong krijg ik in mijn opvoeding mee, onder de invloed van vooral mijn vader, dat ik tekort schiet, niet goed genoeg ben. Ik ben niet de stoere, handige en sportieve jongen die hij liever had gehad. Ik was een verlegen, boekenlezertje en de enige uitweg uit mijn gevoelens van tekortschieten was proberen beter te zijn in iets waar hij en mijn schoolvriendjes zeker niet goed in zijn en op die manier respect te verdienen...

In de zandbak van de kleuterschool groef ik gaten om te zien wat er diep verborgen onder het zand zou zitten. Andere kinderen deden dat niet. Ook putten en riolen hadden mijn interesse: een onzichtbare en verborgen wereld vlak onder mijn voeten! Wat later, toen ik eenmaal kon lezen, verzamelde ik wetenschappelijke artikelen uit het Utrechts Nieuwsblad. De eerste resultaten van het DNA-onderzoek, het begin van de ruimtevaart. Ik vond het allemaal geweldig. Toen ik wat ouder was verslond ik boeken over elementaire deeltjes en kosmologie en had ik een simpel scheikundelab in de garage van mijn ouders. Ik kreeg er ook bewondering voor op school. Ik was zeker niet de populairste en ook niet de slimste, maar ik wist tenminste dingen die niemand anders wist... (Ha!)

Naast natuurwetenschap verslond ik ook boeken over parapsychologie, UFO's, theosofie en dat soort zaken. Als puber en jongvolwassene raadpleegde ik de Tarot en de I Ching en deed aan astrologie. Wat mij betreft allemaal heel opwindend! Wat later las ik de boeken van Carlos Castaneda, J. Krishnamurti en anderen. Ik studeerde vijf jaar wijsbegeerte aan de universiteit van Amsterdam, sluit me aan bij een radicaal-linkse actiegroep en deed mijn eerste stapjes in therapie-land.

Tijdens een bezoek aan de Kosmos in Amsterdam (de wekelijkse swingavond), samen met enkele mensen van de woongroep waar ik toen woonde, heb ik een diepgaande ervaring. Ik heb er wat wiet gekocht van de huisdealer in het theehuis en steek een joint op. Het spul werkt helemaal niet goed uit en ik wordt heel angstig en paranoïde. De angst wordt steeds sterker, tot ik helemaal verstijfd ben, compleet vervreemd en in mijn hoofd. Dan ineens slaat het om. Ik voel me volledig vrij, volledig helder en volledig aanwezig in mijn lichaam. Het voelt wonderbaarlijk. Mijn 'mind' en mijn lichaam lopen precies synchroon. Lopen, zitten, ademhalen, alles gaat volkomen twijfelloos. Ik loop een tijdje rond in het gebouw. Slechts één iemand zit op dezelfde golflengte als ik en we glimlachen naar elkaar in wederzijdse herkenning. Alle andere mensen zitten zichtbaar in hun hoofd en zijn enkel met zichzelf bezig. Zelfs als ze met elkaar praten, praten ze niet met elkaar, maar tegen elkaar, als robotten die een programma afdraaien. Ik besef dat ik dat normaliter ook doe, net als iedereen. Ik besef ook dat mijn grootste bezorgdheid bestaat uit wat mensen van mij zullen denken, zelfs als ik alleen ben! Maar nu niet. Ik heb de indruk dat ik precies kan zien wat mensen denken en geniet enorm van mijn toestand. Pas bij het naar huis gaan slaat de twijfel toe: hoe kan ik in deze toestand omgaan met mijn huisgenoten? Die snappen hier niets van. De twijfel brengt weer angst voort en binnen de kortste keren ben ik weer gewoon neurotisch en 'onverlicht'.

Dat voorproefje smaakte natuurlijk naar meer! Ik heb nog lang geprobeerd om opnieuw deze toestand te beleven...

Mala Begin jaren 80 kom ik dan in aanraking met leerlingen en boeken van de Indiase goeroe Bhagwan Shree Rajneesh en besluit een tijdje later, na heel veel twijfel, om ook 'sannyas' te nemen, of te wel volgeling te worden van Rajneesh. In de volksmond zeiden ze dan dat ik 'bij de Bhagwan' ging. Ik ging rode kleren dragen, met daarop een ketting van houten kralen en een medaillon met de beeltenis van Rajneesh.

Rajneesh stelt dat je een toestand kunt bereiken die 'Verlichting' genoemd wordt, waarbij het individu versmelt met de kosmos en Eenheidsbewustzijn ontstaat. Dat idee trekt mij enorm aan. Het échte geheim te weten komen, Ontwaken, de Oorsprong kennen… Fascinerend! En blijkbaar gaat dat gepaard met een stap-voor-stapontwikkeling middels meditatie, die volgens Rajneesh, samen kan vallen met tegelijkertijd het leven ten volle te vieren. Om verlichting te bereiken dienen er meestal wel een aantal blokkades en conditioneringen te worden doorzien en opgeheven middels het doen van psychotherapie. Je wordt steeds bewuster, steeds meer gecentered, steeds meer levend, om ten slotte tot volle bloei te komen als Verlicht wezen...en je leven een 'flow' wordt, synchroon met het universum. Hoe verleidelijk!

En daarna volgde een tien-jaar durende onderdompeling in de chaotische mallemolen van de sannyascultuur en dito subculturen met haar therapiegroepen, communes, meditaties, xtc-trips, gepushte reizen naar Oregon, paranoia, intimiderende leiders en emotionele chantage. De truken van de foor. Maar ook met stilte, verbondenheid, fantastische feesten, heel veel uitbundige en vrolijke energie. Ik kom in contact met zen, soefisme, sjamanisme, t'ai-chi, tantra, rebirthing, bio-energetica, dehypnotherapie, enzovoort, kortom met alle geledingen van alternatieve spiritualiteit en humanistische psychologie. Ik geloof half en half in karma, reïncarnatie, chakra's en chanelling.

Ik heb het allemaal gedaan en na die tien jaar volgen er nog jaren van andere avonturen op het 'spirituele pad'. Het heeft lang geduurd voor ik dat hele gedoe van me af kan schudden en ik doorheb waar ik eigenlijk mee bezig ben (geweest) en ik het tevens naar waarde kan schatten. Het heeft lang geduurd voor ik werkelijk op mijn eigen benen kan staan, me goed kan voelen over mezelf en me niet meer afvraag wat één of andere kwiet mij zou kunnen vertellen over wat de antwoorden zijn op de ultieme vragen van het leven.

Conclusies

"The key feature of a hypnotic trance is its invisibility to the entranced mind." (Robert Saltzman)

"All paths lead away from truth" (Shiv Sengupta)


Wat zijn nu de lessen die ik uit dit avontuur heb geleerd? Ik heb vooral onthouden wat ik niet wil, wat voor mij niet ok is. Iemand boven mij stellen als (al)wetende goeroe of leider is niet ok. Net zo min als het leven in communes. Dank u feestelijk. En natuurlijk heb ik tevens genoten van deze spirituele kermis, van al die energie en van de prachtige mensen die ik heb leren kennen, waaronder mijn huidige partner!

De belangrijkste les, evenwel, is dat vluchten voor wat er hier en nu speelt, op zoek naar een (toekomstige en permanente) uitweg uit gevoelens van gemis en niet goed genoeg zijn, een zeer slecht (en zeer kostelijk!) idee is.

En die les heb ik pas véél later geleerd, nadat ik eerst nog bezig ben geweest met de Australische 'Master of the West' (seriously!) Barry Long en daarna met een hele reeks satsang-leraars, zowel in levende lijve, als via tientallen boeken en talloze video's... Ik heb het geleerd door te zien dat ik geen mislukkeling hoef te zijn. Ik kan verantwoordelijkheid nemen voor mijn leven, vaardigheden leren en beheersen, actief zijn in de wereld en respect krijgen. En dat opende me voor een andere manier om naar het leven te kijken: dit gewone leven dat ik nu heb, is echt genoeg. De behoefte aan een vaderfiguur, de behoefte om speciaal te zijn, de behoefte om diepe geheimen te kennen en daarvoor herkend te worden is niet helemáál weg, maar het is een stuk minder aanwezig en drijft mij niet meer.

Anyway...

Ik durf nog steeds niet te zeggen dat de sannyasbeweging een sekte was, want tenslotte waren we vrij om te gaan en te staan waar we wilden, maar toch kan ik zeggen dat velen van ons, ikzelf meegerekend, zich sektarisch gedragen hebben. Want wij hebben het licht gezien. Ik heb zelf zo gedacht en ik weet zeker, velen met mij. En nog steeds moet ik oppassen om niet weer in die val te trappen, want als ex-sannyasin kan ik opnieuw neerkijken op al die domme, naieve gelovigen...

Wel heb ik me eigenlijk nooit echt op mijn gemak gevoeld bij de hele cultuur van het sannyas-gebeuren: de liedjes, de folklore, het (bij)geloof, de paranoia, maar aan de andere kant wilde ik er ook wel graag bijhoren en heb dus meegedaan aan veel van die flauwekul. Ik ken de liedjes nog steeds uit mijn hoofd... Voor de uitwassen heb ik echter wel bedankt, bijvoorbeeld de cultus rond stukken marmeren vloer van zijn verblijf in de ashram die (nog steeds!) worden verkocht als relikwieën ('Osho marble'). Echt belachelijk, net als de bijeenkomsten in witte kleding van de 'White Robe Brotherhood'. En mensen overlijden niet, maar 'verlaten hun lichaam'... Really?. Er wordt niet over 'God' gepraat, maar met 'Existence' wordt echt hetzelfde bedoeld, enzovoort. In die zin is er weinig verschil tussen het sannyas-gebeuren en andere religieuze gemeenschappen... Ik heb ook het nodige machtsmisbruik meegemaakt van centrumleiders en therapeuten en heb zelf ook duiten in dit zakje gedaan en ook daar is de sannyasbeweging natuurlijk niet uniek in.

Ook is niet alle therapie en meditatie nutteloos aan mij voorbijgegaan. Van een 'spaced-out', wezenloos in zijn hoofd zittende mindfucker (beziet de foto aan het begin van dit artikel) , vind ik niet dat ik er slechter op geworden ben :-)

Ik durf evenmin te zeggen dat Bhagwan/Osho een oplichter was, al heb ik mijn twijfels over zijn rol in de gebeurtenissen in Oregon (zie de Netflix-documentaire 'Wild Wild Country'). Daarnaast is er de hypnotische kwaliteit van zijn lezingen en ik denk dat hij zich goed bewust was van die kwaliteit en wat het effect was op de mensen die hij aansprak ... Bijvoorbeeld:

De boodschap in deze video klinkt absoluut OK (wat mij betreft toch), maar de methode is die van de hypnotiseur: de trage, slepende stem, de lange uithalen aan het eind van de woorden, ogen die niet knipperen, de bewegingen van de handen. Ze brengen je gemakkelijk in een soort prettige trance. Zeer knap gedaan! En je wordt je er pas bewust van als je niet, of niet meer, 'onder invloed' bent...

Maar veel belangrijker, gevaarlijker en indringender (voor mij toch) is het idee van 'Verlichting' als een permanente toestand. Een toestand die in de toekomst bereikt kan worden na voldoende inspanning en zuivering. Ik en vele tienduizenden met mij hebben lang geloofd (en velen geloven nog) dat Bhagwan zich in die toestand bevond als 'Verlicht Meester' en dat zijn zogenaamd meesterschap ons zou kunnen helpen om ook daar te geraken. Ik weet nu dat dit onzin is. Elke ervaring gaat voorbij. Permanentie van wat dan ook is een illusie. Het heeft geen enkele zin de illusie van verlichting na te streven.

Ik vraag me nu liever af wat er hier en nu aan de hand is. Wat weet ik hier en nu zeker? Waarom is er de behoefte om weg te lopen van wat er hier en nu is? Wat doet mij zoeken?

En Bhagwan heeft waarschijnlijk wel een ontwakingservaring gehad, maar was verder gewoon een mens als u en ik, niet meer, niet minder. Een gewoon mens dus, maar wel met een uitzonderlijk charisma, enorme belezenheid, een meer dan uitstekend inzicht in de menselijke natuur en een gezond 'fuck-you' ten aanzien van conventionele religie en politici. Maar, naar mijn mening, ook met een gigantisch ego dat continu gevoed moest worden door zoveel mogelijk aanbidders.

Het valt mij nog steeds moeilijk om Rajneesh te zien als een gewoon mens en niet als een Verheven figuur op een voetstuk, zo sterk is de hypnose en de indoctrinatie geweest. Wat dat betreft neem ik het hem ook kwalijk dat hij absoluut niets gedaan heeft om volgelingen te weerhouden van adoratie en aanbidding, wel integendeel. Ik word misselijk als ik sannyasins in vervoering de kreet 'Oshooooo' hoor doen. Echt niet gezond, wat mij betreft.

Zen heeft daar trouwens een prima antwoord op: "If you meet the Buddha on the road, kill him"... Geen aansporing tot moord natuurlijk, maar wel een 'pointer' om in te zien dat geen enkel mens in staat is om je de belangrijkste dingen in het leven te leren: "wie of wat ben ik, wat is dit leven, wat gebeurt er als ik sterf?". Wanneer je dit kan accepteren dan stopt de afhankelijkheid van de therapeut, van de goeroe, die ook maar een mens blijkt te zijn die lijdt, net als jij en ik.

Tot slot:

Joan Tollifson over teachers en therapeuten:

How Do Various Teachers, Speakers, Teachings or Messages Affect Me?

This is a wonderful question to live with as you read, listen to, or work with various folks who are writing or talking about nonduality, awareness, meditation, spirituality, or however they describe it.

Do they point you to right here, right now, just as it is?

Do you come away feeling that you lack something, that there’s something more to get, that they have something you don’t, that you need to go back to them again to really “get it”?

Do they speak from presence and their own direct seeing, or do they seem to be coming from an intellectual place or from beliefs? Does listening to them evoke open presence in you, or does it get you entangled in thoughts?

Do you feel relaxed, awake and relieved of seeking in their presence, or do you feel more and more entangled in mental confusion and wanting something you think is missing?

Do they make themselves seem special or different? Do they tell you their awakening story, or do they emphasize the awakeness that is right here, belonging to no one?

Do they speak to you with humility, as a fellow-explorer, or do they speak as your superior in some way, as the Master, the One in the Know, the one with all the answers, the Authority, the Enlightened One?

Are you free to question what they say?

Can you interact with them “off-stage” as regular human beings, or do you only get to meet them in a very controlled setting, when they are “on stage” being the teacher?

Do they reveal and share their human side (their own shortcomings, doubts, uncertainties, mistakes, or whatever it might be), or do they come off as beyond it all and perfect?

Do they speak with certainty about metaphysical things that may actually exceed the epistemological limits of a human being? Do they claim to know how the whole universe works? Do they admit to uncertainty? Are they open to seeing things they hadn’t seen before, to changing their minds?

Are they pushing beliefs, conclusions and answers, or are they inviting a kind of ever-fresh, open exploration and discovery, not knowing what will be discovered?

Do you feel like you’re exploring together with them, that you’re looking and listening and wondering together in a shared way, as friends, or are they the one in the know and you’re following them?

Do they challenge you at times, push you, maybe even upset you? And if so, is it in a way you ultimately appreciate as being helpful, or is it in a way that feels abusive and demeaning?

What do you feel they want from you if anything? Is there a whole system they want you to sign up for, an organization they want you to join? If there is an organization or different events or programs being offered, do you feel like you need these to get somewhere better, or are they being offered in a different spirit, as simply ways to continue exploring and clarifying?

In one sense, there is no path to Here-Now because we are always already here. And there is no awakening in that sense because we are already awake. But we don’t always recognize that. Fully realizing that (making it real), waking up to where we are, sobering up from the search for a better tomorrow and a better “me,” waking up from the hypnotic trance of our stories and ideas, discerning the difference between the map and the territory (between conceptual formulation and direct experiencing)—this is an unfolding process without end. Teachers can be very helpful in this process—they have been for me and sometimes still are. It’s healthy to acknowledge what we don’t know or haven’t yet fully realized, and to admit that someone else may be “farther along” on the pathless path in that sense, and thus able to help us. There’s no shame in getting help, and false egalitarianism is just as pernicious as authoritarianism.

These questions I’ve posed aren’t intending to suggest that everyone is equally clear or equally free from confusion and delusion, or that you should walk away prematurely and settle for a life of confusion and misery because you’ve bought into the IDEA that you “shouldn’t” want anything different. The longing to wake up comes from the deepest place in us. But it often gets hijacked by the ego and side-tracked into a search for exotic experiences, final understandings, a perfect personality, a pain-free life, or freedom from any kind of uncertainty.

These questions are intended to invite us all to question the ways we seek authority figures or parental figures, the ways we keep ourselves from standing on our own two feet and trusting our own insights, the ways we continue to search long after we have found. Many of us have a lot of self-doubt and a deep sense of lack and unworthiness, and it’s all too easy to assume that someone who sits at the front of the room and speaks with authority and certainty must be superior to us, and must know what they’re talking about. And that may not be true at all. So these questions can be helpful ones to live with as we engage with various teachers and groups. Ultimately, of course, life itself is the teacher. Every moment is the teacher.

The therapist I sobered up with back in 1973 from my near-fatal plunge into alcohol and drugs once asked me how I felt about our relationship. I told her I felt like she had all the power. "I do have all the power," she told me. "You gave it to me. You gave it to me for a purpose, and when you're ready, you'll take it back. You'll learn all my skills, and you'll be your own therapist." She believed therapy should be a relatively short-term process. You learn to stand on your own. I was with her for a year, and I did learn her skills. What she said was a beautiful description of the healthy parent/child, or teacher/student, or therapist/client relationship. These are all potentially helpful relationships, often essential ones, but it’s important that they not become a permanent dependency. The child must grow up and leave home, the client must leave therapy, and the student must leave the teacher—and that doesn’t mean that the student must never see the teacher again, or that the student might not learn something more from the teacher (or vice versa). They may still live or work together, maybe they remain friends, so the leaving isn’t always about physical distance. It’s about what the Buddha meant when he said, “Be a lamp unto yourself.” It’s about trusting your own light. Which isn’t really YOUR light; it’s simply LIGHT. No one owns it. No one is actually separate from it.